๑. อสังขตสูตร เล่ม ๑๘

๒. ทุติยวรรค

๑. อสังขตสูตร

ว่าด้วยอสังขตะและทางที่จะให้ถึงอสังขตะ

{๖๘๕} [๓๗๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตะและทางที่จะให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตะเป็นไฉน คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ สมถะนี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดังนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจอันใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์ผู้เอ็นดูจะพึงทำเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสาวกกิจอันนั้นเราก็ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย{๖๘๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอสังขตะและทางที่จะให้ถึงอสังขตะแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อสังขตะเป็นไฉน คือ ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่าอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ วิปัสสนา นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดังนี้แล ... นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย

สมาธิ ๓ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๖๘๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ สมาธิที่มีทั้งวิตก มีทั้งวิจาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๘๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ สมาธิที่ไม่มีวิตก มีแต่วิจาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๘๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ สมาธิที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ สุณญตสมาธิ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ อนิมิตตสมาธิ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ อัปปณิหิตสมาธิ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

สติปัฏฐาน ๔ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๖๙๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ{๖๙๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

สัมมัปปธาน ๔ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๖๙๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับ ประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้นนี้ เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับ ประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละธรรมที่เป็นบาปอกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๖๙๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับ ประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังธรรมที่เป็นกุศลซึ่งยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับ ประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์ แห่งธรรมที่เป็นกุศลซึ่งเกิดขึ้นแล้ว นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

อิทธิบาท ๔ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๗๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขารนี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

อินทรีย์ ๕ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๗๐๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธินทรีย์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธน้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญวิริยินทรีย์อันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสตินทรีย์อันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรม วินัยนี้ย่อมเจริญสมาธินทรีย์อันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๐๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุใน ธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญปัญญินทรีย์อันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

พละ ๕ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๗๑๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัทธาพละอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๑๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญวิริยพละอันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ...

{๗๑๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติพละอันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๑๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสมาธิพละอันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๑๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะ ให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญปัญญาพละอันอาศัยวิเวก ... นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

โพชฌงค์ ๗ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๗๑๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธน้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๑๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญปีติสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... ย่อมเจริญอุเปกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

มรรคมีองค์ ๘ เป็นทางให้ถึงอสังขตะ

{๗๑๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธน้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ ...

{๗๑๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสัมมาสังกัปปะ... ย่อมเจริญสัมมาวาจา... ย่อมเจริญสัมมากัมมันตะ... ย่อมเจริญสัมมาอาชีวะ... ย่อมเจริญสัมมาวายามะ... ย่อมเจริญสัมมาสติ... ย่อมเจริญสัมมาสมาธิอันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ นี้เรียกว่าทางที่จะให้ถึงอสังขตะ{๗๑๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ทางที่จะให้ถึงอสังขตะเราแสดงแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดังนี้แล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กิจอันใดที่ศาสดาผู้แสวงหาประโยชน์ผู้เอ็นดูจะพึงทำเพื่ออนุเคราะห์แก่เหล่าสาวกกิจอันนั้นเราก็ทำแก่เธอทั้งหลายแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นั่นโคนไม้ นั่นเรือนว่าง เธอทั้งหลายจงเพ่งพินิจเถิด อย่าประมาท อย่าได้เป็นผู้มีความเดือดร้อนในภายหลังเลย นี้เป็นคำสั่งสอนของเราสำหรับเธอทั้งหลาย”

๒. อันตสูตร

{๗๒๐} [๓๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงที่สุดและทางที่จะให้ถึงที่สุดแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ที่สุดเป็นไฉน ...” (พึงขยายข้อความให้พิสดารเหมือนในอสังขตสูตรข้างต้น)

๓ - ๓๒. อนาสวาทิสูตร

{๗๒๑} [๓๗๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันหาอาสวะมิได้และทางที่จะให้ถึงธรรมอันหาอาสวะมิได้แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมอันหาอาสวะมิได้เป็นไฉน. ...

{๗๒๒} [๓๘๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่จริงแท้และทางที่จะให้ถึงธรรมที่จริงแท้แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมที่จริงแท้เป็นไฉน ....