๙. ปัญจกังคสูตร เล่ม ๑๘

๙.ปัญจกังคสูตร

ว่าด้วยช่างไม้ชื่อปัญจกังคะถามเรื่องเวทนา

{๔๐๙} [๒๖๗] ครั้งนั้นแล ช่างไม้ชื่อปัญจกังคะเข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้นมัสการท่านพระอุทายีแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นช่างไม้ปัญจกังคะนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้เรียนถามท่านพระอุทายีว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้เท่าไร”ท่านพระอุทายีตอบว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่างนี้แล”

{๔๑๐} เมื่อท่านพระอุทายีกล่าวอย่างนี้แล้ว ช่างไม้ชื่อปัญจกังคะได้กล่าวกะท่านอุทายีดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนาพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบอันประณีตแล้ว”ท่านพระอุทายีได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่างคือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่างนี้แล”ช่างไม้ปัญจกังคะก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายีพระผู้มีพระภาค เจ้าไม่ได้ตรัส เวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนา

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบ อันประณีตแล้ว”

ท่านพระอุทายีได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่างคือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ อทุกขมสุขเวทนา ๑ ดูก่อนช่างไม้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่างนี้แล”ช่างไม้ปัญจกังคะก็ได้กล่าวเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่ท่านพระอุทายี พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้ตรัสเวทนาไว้ ๓ อย่าง แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเวทนาไว้ ๒ อย่าง คือ สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ เพราะอทุกขมสุขเวทนา พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้ในสุขอันสงบ อันประณีตแล้ว”ท่านพระอุทายีไม่สามารถจะให้ช่างไม้ปัญจกังคะยินยอมได้ช่างไม้ปัญจกังคะก็ไม่สามารถจะให้ท่านพระอุทายียินยอมได้เช่นกัน

{๔๑๑} ท่านพระอานนท์ได้สดับถ้อยคำเจรจาของท่านพระอุทายีกับช่างไม้ปัญจกังคะแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้วได้กราบทูลถ้อยคำเจรจาของท่านพระอุทายีกับช่างไม้ปัญจกังคะทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ช่างไม้ปัญจกังคะไม่ยอมยินดีตามเหตุผลที่มีอยู่ของอุทายี และอุทายีก็ไม่ยอมยินดีตามเหตุผลที่มีอยู่ของช่างไม้ปัญจกังคะ

{๔๑๒} ดูก่อนอานนท์ เวทนา ๒ เราได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง ถึงเวทนา ๓ เวทนา ๔ เวทนา ๕ เวทนา ๖ เวทนา ๑๘ เวทนา ๓๖ เวทนา ๑๐๘ เราก็ได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง

ดูก่อนอานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่าใดไม่รู้ตาม ไม่เข้าใจตาม และไม่ยินดีตามด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้ว พูดดีแล้วของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่านั้นจะพึงได้ผล

ดังนี้ คือ จักเกิดความบาดหมางกัน เกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ดูก่อนอานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้คนเหล่าใดรู้ตาม เข้าใจตาม และยินดีตามด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้วพูดดีแล้วของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้แล้ว คนเหล่านั้นจะได้ผลดังนี้ คือ จักสมัครสมานกัน ชื่นชมต่อกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนนํ้านมผสมกับนํ้า มองหน้ากันได้ด้วยสายตาที่รักกันอยู่”

สุขเกิดจากกามคุณ ๕

{๔๑๓} “ดูก่อนอานนท์ กามคุณนี้มี ๕ ประการ กามคุณ ๕ ประการคืออะไรบ้าง คือ

๑. รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

๒. เสียงที่ฟังรู้แจ้งด้วยโสตะ ...

๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ ...

๔. รสที่พึงรู้แจ้งด้วยชิวหา ...

๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

กามคุณมี ๕ ประการนี้แล อานนท์ สุขโสมนัสใดเกิดขึ้นเพราะอาศัยกามคุณ ๕ นี้ สุขและโสมนัสนี้เรียกว่ากามสุข

สุขในรูปฌานและอรูปฌาน

{๔๑๔} ดูก่อนอานนท์เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีกามสุขนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่ากามสุขนี้อยู่{๔๑๕} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่ากามสุขนี้เป็นไฉน คือภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌาน

ที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่ากามสุขนี้

ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในปฐมฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในปฐมฌานนี้อยู่

{๔๑๖} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในปฐมฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในปฐมฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในทุติยฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในทุติยฌานนี้อยู่

{๔๑๗} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในทุติยฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในทุติยฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในตติยฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในตติยฌานนี้อยู่

{๔๑๘} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในตติยฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในตติยฌานนี้

{๔๑๙} ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในจตุตถฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในจตุตถฌานนี้อยู่

ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในจตุตถฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้แลอานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในจตุตถฌานนี้{๔๒๐} ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้อยู่

{๔๒๑} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํ วิญญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในอากาสานัญจายตนฌานนี้ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในวิญญาณัญจายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในวิญญาณัญจายตนฌานนี้อยู่

{๔๒๒} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าวิญญาณัญจายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้ โดยประการทั้งปวง เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญจิ

ไม่มีอะไร’ ดังนี้อยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าวิญญาณัญจายตนฌานนี้

ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้อยู่

{๔๒๓} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าอากิญจัญญายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้แล อานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าสุขในอากิญจัญญายตนฌานนี้

ดูก่อนอานนท์ เราไม่ยอมรับถ้อยคำของผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายย่อมเสวยสุขโสมนัสซึ่งมีสุขในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เป็นอย่างยิ่ง’ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะยังมีสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้อยู่

{๔๒๔} ดูก่อนอานนท์ สุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตยิ่งกว่าสุขในเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ นี้แลอานนท์ คือสุขอื่นที่ดียิ่งกว่าและประณีตกว่าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานนี้

ดูก่อนอานนท์ มีฐานะที่เป็นไปได้ ที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสสัญญาเวทยิตนิโรธไว้แล้ว แต่บัญญัติลงในสุขข้อนี้นั้นจะเป็นไฉนเล่า ข้อนี้นั้นจะเป็นอย่างไรเล่า’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์อัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ควรจะถูกกล่าวโต้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงหมายถึงสุขเวทนาอย่างเดียวแล้วทรงบัญญัติไว้ในสุขหามิได้ แต่บุคคลได้สุขในฐานะใด ๆ พระตถาคตย่อมบัญญัติฐานะนั้น ๆ ไว้ในสุข’ ดังนี้แล”

๑๐. ภิกขุสูตร

ว่าด้วยทรงแสดงประเภทแห่งเวทนา

{๔๒๕} [๒๖๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เวทนา ๒ เราได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่งถึงเวทนา ๓ เวทนา ๔ เวทนา ๕ เวทนา ๖ เวทนา ๑๘ เวทนา ๓๖ เวทนา ๑๐๘ เราก็ได้กล่าวไว้โดยเหตุผลหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่าใดไม่รู้ตาม ไม่เข้าใจตาม และไม่ยินดีตาม ด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้ว พูดดีแล้วของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่านั้นจะพึงได้ผลดังนี้ คือ จักเกิดความบาดหมางกันเกิดการทะเลาะกัน ถึงการวิวาทกัน พูดจาทิ่มแทงกันอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมอันเราแสดงแล้วโดยเหตุผลอย่างนี้ คนเหล่าใดรู้ตาม เข้าใจตาม และยินดีตามด้วยดีซึ่งคำที่กล่าวดีแล้วพูดดีแล้วของกันและกันในธรรมที่เราแสดงไว้โดยเหตุผลอย่างนี้แล้ว

คนเหล่านั้นจะได้ผลดังนี้ คือ จักสมัครสมานกัน ชื่นชมต่อกัน ไม่วิวาทกัน เป็นเหมือนนํ้านมผสมกับนํ้า มองหน้ากันได้ด้วยสายตาที่รักกันอยู่{๔๒๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณมี ๕ เหล่านี้ .. มีฐานะที่เป็นไปได้ที่อัญเดียรถีย์ปริพาชกจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตรัสสัญญาเวทยิตนิโรธไว้แล้ว แต่บัญญัติลงในสุข ข้อนี้นั้นจะเป็นไฉนเล่า ข้อนี้นั้นจะเป็นอย่างไรเล่าุ’ ดังนี้ ดูก่อนอานนท์ อัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ควรจะถูกกล่าวโต้ว่า ‘อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงหมายถึงสุขเวทนาอย่างเดียว แล้วทรงบัญญัติไว้ในสุขหามิได้ แต่บุคคลได้สุขในฐานะใด ๆ พระตถาคตย่อมบัญญัติฐานะนั้น ๆ ไว้ในสุข’ ดังนี้แล”

จบ รโหคตวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. รโหคตสูตร ๒. ปฐมอากาสสูตร

๓. ทุติยอากาสสูตร ๔. อคารสูตร

๕. ปฐมอานันทสูตร ๖. ทุติยอานันทสูตร

๗. ปฐมสัมพหุลสูตร ๘. ทุติยสัมพหุลสูตร

๙. ปัญจกังคสูตร ๑๐. ภิกขุสูตร