๗. อุปเสนสูตร เล่ม ๑๘

๖. สมิทธิโลกปัญหาสูตร

ว่าด้วยพระสมิทธิทูลถามปัญหาเรื่องโลก

{๗๕} [๖๘] ... “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่า ‘โลก โลก’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร จึงมีโลกหรือการบัญญัติว่าโลก”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใด มีจักษุ มีรูป มีจักขุวิญญาณ มีธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ ในที่นั้น ก็มีโลกหรือการบัญญัติว่าโลก ... ในที่ใด มีมโน มีธรรมารมณ์ มีมโนวิญญาณ มีธรรมที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้น ก็มีโลกหรือการบัญญัติว่าโลก

{๗๖} ดูก่อนสมิทธิ ในที่ใด ไม่มีจักษุ ไม่มีรูป ไม่มีจักขุวิญญาณ ไม่มีธรรม ที่พึงรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณ ในที่นั้น ก็ไม่มีโลกหรือการบัญญัติว่าโลก ...ในที่ใด ไม่มีมโน ไม่มีธรรมารมณ์ ไม่มีมโนวิญญาณ ไม่มีธรรมที่จะพึงรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ ในที่นั้น ก็ไม่มีโลกหรือการบัญญัติว่าโลก”

๗. อุปเสนอาสีวิสสูตร

ว่าด้วยอสรพิษตกใส่พระอุปเสนะ

{๗๗} [๖๙] สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้า ท่านพระสารีบุตรและท่านพระอุปเสนะอยู่ที่เงื้อมสัปปโสณฑิกะ ป่าสีตวัน ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล อสรพิษตัวหนี่งตกลงมาที่กายของท่านพระอุปเสนะ ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปเสนะเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลายได้โปรดช่วยกันยกกายของผมนี้ขึ้นเตียงแล้วนำออกไปข้างนอกที ก่อนที่กายนี้จะกระจายไปเหมือนกำแกลบอยู่ในที่นี้”

เมื่อท่านพระอุปเสนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระอุปเสนะว่า “พวกผมยังไม่เห็นเลยถึงความที่กายของท่านพระอุปเสนะกลายเป็นอื่นไป หรือความแปรผันไปแห่งอินทรีย์ ก็เมื่อเป็นเช่นนี้ ไฉนท่านพระอุปเสนะจึงพูดอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลายได้โปรดช่วยกันยกกายของผมนี้ขึ้นเตียงแล้วนำออกไปข้างนอกที ก่อนที่กายนี้จะกระจายไปเหมือนกำแกลบอยู่ในที่นี้’ ดังนี้เล่า”ท่านพระอุปเสนะกล่าวว่า “ดูก่อนท่านพระสารีบุตร ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นจักษุ’ หรือ ‘จักษุเป็นของเรา’ ... ‘เราเป็นมโน’ หรือ ‘มโนเป็นของเรา’ ความที่กายกลายเป็นอื่นไปหรือความแปรผันไปแห่งอินทรีย์พึงมีแก่ผู้นั้นแน่นอน

ดูก่อนท่านพระสารีบุตร ผมมิได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราเป็นจักษุ’ หรือ ‘จักษุเป็นของเรา’ ... ‘เราเป็นมโน’ หรือ ‘มโนเป็นของเรา’ ความที่กายกลายเป็นอื่นไปหรือความแปรผันไปแห่งอินทรีย์จักมีแก่ผมนั้นได้อย่างไร”จริงอย่างนั้น ท่านพระอุปเสนะได้ถอนอหังการ มมังการ และมานานุสัย ได้เด็ดขาดมาเป็นเวลานานมาแล้ว ฉะนั้นท่านพระอุปเสนะจึงไม่มีความคิดอย่างนี้ว่า “เราเป็นจักษุ’ หรือ ‘จักษุเป็นของเรา’ ... ‘เราเป็นมโน’ หรือ ‘มโนเป็นของเรา”

ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นยกกายของท่านพระอุปเสนะขึ้นเตียงแล้วนำออกไปข้างนอก กายของท่านพระอุปเสนะก็กระจายไปในที่นั้นเองประดุจกำแกลบฉะนั้น

๘. อุปวาณสันทิฏฐิกสูตร

ว่าด้วยธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง

{๗๘} [๗๐] ครั้งนั้นแล ท่านพระอุปวาณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญที่ตรัสว่า ‘ธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง’ ดังนี้ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร ธรรมจึงชื่อว่าอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน พระพุทธเจ้าข้า”{๗๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุปวาณะ ก็ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วเป็นผู้เสวยรูป เสวยความกำหนัดในรูป และรู้ประจักษ์ซึ่งความกำหนัดในรูปอันมีอยู่ในภายในว่า ‘ในภายในของเรายังมีความกำหนัดในรูปอยู่’ อาการที่ภิกษุเห็นรูปด้วยจักษุแล้วเป็นผู้เสวยรูป เสวยความกำหนัดในรูป และรู้ประจักษ์ซึ่งความกำหนัดในรูปอันมีอยู่ในภายในว่า ‘ในภายในของเรายังมีความกำหนัดในรูปอยู่’ อย่างนี้แลเป็นธรรมอันผู้ได้บรรลุจะพึงเห็นเองไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน{๘๐} ยังมีอีก อุปวาณะ ภิกษุฟังเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยลิ้น ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ...

{๘๑} ยังมีอีก อุปวาณะ ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วเป็นผู้เสวยธรรมารมณ์ เสวยความกำหนัดในธรรมารมณ์ และรู้ประจักษ์ซึ่งความกำหนัดในธรรมารมณ์อันมีอยู่ในภายในว่า ‘ในภายในของเรายังมีความกำหนัดในธรรมารมณ์อยู่’ อาการที่ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจแล้วเป็นผู้เสวยธรรมารมณ์ เสวยความกำหนัดในธรรมารมณ์ และรู้ประจักษ์ซึ่งความ