๑๑. ผัสสายตนสูตร ที่ ๓ เล่ม ๑๘

ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอพิจารณเห็นมโนว่า “นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้ไหม”

“พิจารณาเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีแล้ว ภิกษุ ในข้อนี้การที่เธอพิจารณาเห็นมโนว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้นั้น จักเป็นอันเธอเห็นดีแล้วด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง ด้วยอาการอย่างนี้ ผัสสายตนะที่ ๖ นี้จักเป็นอันเธอละได้แล้วเพื่อมิให้ผัสสายตนะนั้นเกิดขึ้นอีกต่อไป”

๑๑. ตติยฉผัสสายตนสูตร

ว่าด้วยผู้ไม่รู้ประจักษ์ผัสสายตนะ ๖ เป็นผูไกลจากธรรมวินัย สูตรที่ ๓

{๘๗} [๗๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรูปใดไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง พรหมจรรย์เป็นอันเธอยังอยู่ไม่จบ เธอเป็นผู้ไกลจากธรรมวินัยนี้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นผู้ฉิบหายแล้วในศาสนานี้ เพราะข้าพระองค์ไม่รู้ประจักษ์ถึงความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖ ตามความเป็นจริง”“ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอ ที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ โสตะ ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอ ที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ทั้งในโสตะ ทั้งในฆานะ ทั้งในชิวหา ทั้งในกาย ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้วย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

จบ มิคชาลวรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฐมมิคชาลสูตร ๒. ทุติยมิคชาลสูตร

๓. ปฐมสมิทธิมารปัญหาสูตร ๔. สมิทธิสัตตปัญหาสูตร

๕. สมิทธิทุกขปัญหาสูตร ๖. สมิทธิโลกปัญหาสูตร

๗. อุปเสนอาสีวิสสูตร ๘. อุปวาณสันทิฏฐิกสูตร

๙. ปฐมฉผัสสายตนสูตร ๑๐. ทุติยฉผัสสายตนสูตร

๑๑. ตติยฉผัสสายตนสูตร

(๘) ๓. คิลานวรรค

๑. ปฐมคิลานสูตร

ว่าด้วยเสด็จเยี่ยมภิกษุอาพาธ สูตรที่ ๑

{๘๘} [๗๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแลภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้นมีภิกษุใหม่รูปหนึ่งไม่ปรากฏชื่อเสียง อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความเอ็นดูเสด็จไปเยี่ยมภิกษุนั้นด้วยเถิด”

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับว่าภิกษุใหม่และเป็นไข้ ก็ทรงทราบชัดว่า “เป็นภิกษุไม่ปรากฏชื่อเสียง” จึงเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุนั้น ภิกษุนั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วปูลาดอาสนะไว้ที่เตียงครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุนั้นว่า “อย่าเลย ภิกษุ เธออย่าปูลาดอาสนะที่เตียงเลย อาสนะที่เขาจัดไว้เหล่านี้ก็มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะซึ่งเขาจัดไว้ ครั้นแล้วได้ตรัสถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”ภิกษุนั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ได้อยู่ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กล้านัก มีแต่กำเริบไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีความรำคาญใจ ไม่มีความเดือดร้อนใจใด ๆ หรือ”