๑. คิลานสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

(๘) ๓. คิลานวรรค

๑. ปฐมคิลานสูตร

ว่าด้วยเสด็จเยี่ยมภิกษุอาพาธ สูตรที่ ๑

{๘๘} [๗๔] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแลภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้นมีภิกษุใหม่รูปหนึ่งไม่ปรากฏชื่อเสียง อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความเอ็นดูเสด็จไปเยี่ยมภิกษุนั้นด้วยเถิด”

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับว่าภิกษุใหม่และเป็นไข้ ก็ทรงทราบชัดว่า “เป็นภิกษุไม่ปรากฏชื่อเสียง” จึงเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุนั้น ภิกษุนั้นได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วปูลาดอาสนะไว้ที่เตียงครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะภิกษุนั้นว่า “อย่าเลย ภิกษุ เธออย่าปูลาดอาสนะที่เตียงเลย อาสนะที่เขาจัดไว้เหล่านี้ก็มีอยู่ เราจักนั่งบนอาสนะนั้น” พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งบนอาสนะซึ่งเขาจัดไว้ ครั้นแล้วได้ตรัสถามภิกษุนั้นว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”ภิกษุนั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ได้อยู่ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์กล้านัก มีแต่กำเริบไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เธอไม่มีความรำคาญใจ ไม่มีความเดือดร้อนใจใด ๆ หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีความรำคาญใจ มีความเดือดร้อนใจไม่น้อยเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ เธอตำหนิตนเองโดยศีลไม่ได้บ้างไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ตำหนิตนเองโดยศีลไม่ได้เลยพระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ ถ้าเธอตำหนิตนเองโดยศีลก็ไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอจะมีความรำคาญใจ มีความเดือดร้อนใจไปทำไมเล่า”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงเพื่อสีลวิสุทธิเลย พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนภิกษุ ถ้าเธอยังไม่รู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อสีลวิสุทธิไซร้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่ออะไรเล่า”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์รู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแล้วเพื่อคลายราคะ พระพุทธเจ้าข้า”“สาธุ สาธุ ภิกษุ ดีแล้ว ภิกษุ ที่เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อ คลายราคะ ดูก่อนภิกษุ เพราะว่าธรรมที่เราแสดงแล้วล้วนมุ่งหมายเพื่อคลายราคะ{๘๙} ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน จักษุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“โสตะ... ฆานะ... ชิวหา... กาย... มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า”

“ เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้”

“ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในจักษุ ... ทั้งในมโน เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัดย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว ภิกษุนั้นยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็แลเมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ ธรรมจักษุอันปราศจากธุลีไม่มีมลทินได้เกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นว่า “สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา”

๒. ทุติยคิลานสูตร

ว่าด้วยเสด็จเยี่ยมภิกษุอาพาธ สูตรที่ ๒

{๙๐} [๗๕] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในวิหารโน้นมีภิกษุใหม่รูปหนึ่งไม่ปรากฏชื่อเสียง อาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอาศัยความเอ็นดูเสด็จไปเยี่ยมภิกษุนั้นด้วยเถิด”ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสดับว่าภิกษุใหม่และเป็นไข้ ก็ทรงทราบชัดว่า “เป็นภิกษุไม่ปรากฏชื่อเสียง” จึงเสด็จเข้าไปเยี่ยมภิกษุนั้น ภิกษุ