๙. อินทรียสูตร เล่ม ๑๘

{๒๔๒} ข้ออื่นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะ โทสะ และโมหะในภายในซึ่งมีอยู่ว่า ‘ในภายในของเรายังมีราคะ โทสะ และโมหะอยู่’ หรือเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะโทสะ และโมหะในภายในซึ่งไม่มีอยู่ว่า ‘ในภายในของ เราไม่มีราคะโทสะ และโมหะอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบด้วยการเชื่อต่อผู้อื่น พึงทราบด้วยความชอบใจ พึงทราบด้วยการฟังต่อ ๆ กันมา พึงทราบด้วยการนึกเดาเอาตามเหตุ หรือพึงทราบด้วยการถือเอาใจความตามความเห็นของตนได้หรือหนอ”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบได้เพราะเห็นด้วยปัญญามิใช่หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นสาเหตุที่ภิกษุได้อาศัย นอกจากการเชื่อผู้อื่น นอกจากความชอบใจ นอกจากการพึงต่อ ๆ กันมา นอกจากการนึกเดาเอาตามเหตุ นอกจากการถือเอาใจความตามความเห็นของตน แล้วพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. อินทริยสัมปันนสูตร

ว่าด้วยผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์

{๒๔๓} [๑๕๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่ง เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่พระองค์ตรัสว่า ‘ภิกษุถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ ๆ’ ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าว่าภิกษุพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในจักขุนทรีย์ ย่อมเบื่อหน่ายในจักขุนทรีย์ ... ย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในมนินทรีย์ ย่อมเบื่อหน่ายในมนินทรีย์ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

๑๐. ธัมมกถิกปุจฉสูตร

ว่าด้วยเหตุที่เรียกว่าเป็นธรรมกถึก

{๒๔๔} [๑๕๕] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญที่เรียกว่า “พระธรรมกถึก พระธรรมกถึก” ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นพระธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับจักษุ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ป็นพระธรรมกถึก’ ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับจักษุ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย เพราะความคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะไม่ถือมั่นจักษุได้ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ... ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับมโน ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้เป็นพระธรรมกถึก’ ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย