๑๐. ธรรมกถิกสูตร เล่ม ๑๘

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าว่าภิกษุพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในจักขุนทรีย์ ย่อมเบื่อหน่ายในจักขุนทรีย์ ... ย่อมพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในมนินทรีย์ ย่อมเบื่อหน่ายในมนินทรีย์ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล”

๑๐. ธัมมกถิกปุจฉสูตร

ว่าด้วยเหตุที่เรียกว่าเป็นธรรมกถึก

{๒๔๔} [๑๕๕] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญที่เรียกว่า “พระธรรมกถึก พระธรรมกถึก” ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นพระธรรมกถึกด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับจักษุ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ป็นพระธรรมกถึก’ ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับจักษุ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย เพราะความคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะไม่ถือมั่นจักษุได้ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’ ... ถ้าภิกษุแสดงธรรมเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับมโน ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้เป็นพระธรรมกถึก’ ถ้าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย

เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อดับมโน ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม’ ถ้าเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย เพราะความคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะไม่ถือมั่นมโนได้ ควรเรียกได้ว่า ‘ภิกษุผู้บรรลุนิพพานในปัจจุบัน’

จบ นวปุราณวรรคที่ ๕

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กัมมนิโรธสูตร ๒. อนิจจนิพพานสัปปายสูตร

๓. ทุกขนิพพานสัปปายสูตร ๔. อนัตตนิพพานสัปปายสูตร

๕. นิพพานสัปปยปฏิปทาสูตร ๖. อนันเตวาสิกสูตร

๗. กิมัตถิยพรหมจริยสูตร ๘. อัตถินุโขปริยายสูตร

๙. อินทริยสัมปันนสูตร ๑๐. ธัมมกถิกปุจฉสูตร

รวมวรรคในตติยปัณณาสก์นี้ คือ

๑. โยคักเขมิวรรค ๒. โลกกามคุณวรรค

๓. คหปติวรรค ๔. เทวทหรรค

๕. นวปุราณวรรค

จบ ตติยปัณณาสก์

๔. จตุตถปัณณาสก์

(๑๖) ๑. นันทิขยวรรค

๑. อัชฌัตตนันทิขยสูตร

ว่าด้วยความสิ้นความเพลิดเพลินภายใน

{๒๔๕} [๑๕๖] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเห็นจักษุอันไม่เที่ยงนั้นแลว่าไม่เที่ยง ความเห็นของภิกษุนั้นจัดเป็นความเห็นชอบ เมื่อเห็นชอบย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลินจึงสิ้นราคะ เพราะสิ้นราคะจึงสิ้นความเพลิดเพลิน เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ เราจึงเรียกว่า ‘จิตหลุดพ้นดีแล้ว’ ... ภิกษุเห็นมโนอันไม่เที่ยงนั้นแลว่าไม่เที่ยง ความเห็นของภิกษุนั้นจัดเป็น ความเห็นชอบ เมื่อเห็นชอบย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน จึงสิ้นราคะเพราะสิ้นราคะ จึงสิ้นความเพลิดเพลิน เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน และราคะ เราจึงเรียกว่า ‘จิตหลุดพ้นดีแล้ว”

๒. พาหิรนันทิขยสูตร

ว่าด้วยความสิ้นความเพลิดเพลินภายนอก

{๒๔๖} [๑๕๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเห็นรูปอันไม่เที่ยงนั้นแลว่าไม่เที่ยงความเห็นของภิกษุนั้นจัดเป็นความเห็นชอบ เมื่อเห็นชอบย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน จึงสิ้นราคะ เพราะสิ้นราคะ จึงสิ้นความเพลิดเพลิน เพราะสิ้นความเพลิดเพลินและราคะ เราจึงเรียกว่า ‘จิตหลุดพ้นดีแล้ว’ ภิกษุเห็นเสียง... กลิ่น... รส... โผฏฐัพพะ... ธรรมารมณ์อันไม่เที่ยงนั้นแลว่าไม่เที่ยง ความเห็นของภิกษุนั้นจัดเป็นความเห็นชอบ เมื่อเห็นชอบย่อมเบื่อหน่าย เพราะสิ้นความเพลิดเพลิน จึงสิ้นราคะ เพราะสิ้นราคะ