๘. ปริยายสูตร เล่ม ๑๘

คือจักขุวิญญาณ ทุกข์คือจักขุสัมผัส ทุกข์คือสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือ อทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... พวกเราอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อกำหนดรู้ทุกข์คือมโนทุกข์คือธรรมารมณ์ ทุกข์คือมโนวิญญาณ ทุกข์คือมโนสัมผัส ทุกข์คือสุขเวทนาทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย’ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย เธอทั้งหลายถูกถามอย่างนี้ พึงตอบพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นอย่างนี้แล”

๘. อัตถินุโขปริยายสูตร

ว่าด้วยเหตุที่จะให้ภิกษุอาศัยพยากรณ์อรหัตตผล

{๒๓๙} [๑๕๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มีบ้างไหมสาเหตุที่ภิกษุได้อาศัยนอกจากการเชื่อผู้อื่น นอกจากความชอบใจ นอกจากการฟังต่อ ๆ กันมา นอกจากการนึกเดาเอาตามเหตุ นอกจากการถือเอาใจความตามความเห็นของตน แล้วพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระ ภาคเจ้าได้ตรัสว่า

“มีอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สาเหตุที่ภิกษุได้อาศัย นอกจากการเชื่อผู้อื่น นอกจากความชอบใจ นอกจากการฟังต่อ ๆ กันมา นอกจากการนึกเดาเอาตามเหตุ นอกจากการถือเอาใจความตามความเห็นของตน แล้วพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

{๒๔๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สาเหตุที่ภิกษุได้อาศัย ... แล้วพยากรณ์อรหัตตผล... เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะ โทสะ และโมหะในภายในซึ่งมีอยู่ว่า ‘ในภายในของเรายังมีราคะ โทสะและโมหะอยู่’ หรือเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะ โทสะ และโมหะในภายในซึ่งไม่มีอยู่ว่า ‘ในภายในของเราไม่มีราคะ โทสะ และโมหะอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบด้วยการเชื่อต่อผู้อื่น พึงทราบด้วยความชอบใจ พึงทราบด้วยการฟังต่อ ๆ กันมา พึงทราบด้วยการนึกเดาเอาตามเหตุ หรือพึงทราบด้วยการถือเอาใจความตามความเห็นของตนได้หรือหนอ”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบได้เพราะเห็นด้วยปัญญามิใช่หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นสาเหตุที่ภิกษุได้อาศัย นอกจากการเชื่อผู้อื่น นอกจากความชอบใจ นอกจากการฟังต่อ ๆ กันมา นอกจากการนึกเดาเอาตามเหตุ นอกจากการถือเอาใจความตามความเห็นของตนแล้วพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้

{๒๔๑} ข้ออื่นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุได้ยินเสียงด้วยโสตะ ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย ...

{๒๔๒} ข้ออื่นยังมีอีก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้วย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะ โทสะ และโมหะในภายในซึ่งมีอยู่ว่า ‘ในภายในของเรายังมีราคะ โทสะ และโมหะอยู่’ หรือเห็นรูปด้วยจักษุแล้ว ย่อมรู้ประจักษ์ซึ่งราคะโทสะ และโมหะในภายในซึ่งไม่มีอยู่ว่า ‘ในภายในของ เราไม่มีราคะโทสะ และโมหะอยู่’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบด้วยการเชื่อต่อผู้อื่น พึงทราบด้วยความชอบใจ พึงทราบด้วยการฟังต่อ ๆ กันมา พึงทราบด้วยการนึกเดาเอาตามเหตุ หรือพึงทราบด้วยการถือเอาใจความตามความเห็นของตนได้หรือหนอ”ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้พึงทราบได้เพราะเห็นด้วยปัญญามิใช่หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ข้อนี้ก็เป็นสาเหตุที่ภิกษุได้อาศัย นอกจากการเชื่อผู้อื่น นอกจากความชอบใจ นอกจากการพึงต่อ ๆ กันมา นอกจากการนึกเดาเอาตามเหตุ นอกจากการถือเอาใจความตามความเห็นของตน แล้วพยากรณ์อรหัตตผลว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๙. อินทริยสัมปันนสูตร

ว่าด้วยผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์

{๒๔๓} [๑๕๔] ครั้งนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่ง เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อที่พระองค์ตรัสว่า ‘ภิกษุถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ ๆ’ ดังนี้ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยอินทรีย์ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอแล”