๔. ฉันนสูตร เล่ม ๑๘

“ดูก่อนอานนท์ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย ทั้งในจักษุ ทั้งในรูป ทั้งในจักขุวิญญาณ ทั้งในจักขุสัมผัส ทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ... ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในมโน ทั้งในธรรมารมณ์ ทั้งในมโนวิญญาณ ทั้งในมโนสัมผัสทั้งในสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะมโนสัมผัสเป็นปัจจัย เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้”

๔. ฉันนสูตร

ว่าด้วยพระสารีบุตรให้โอวาทพระฉันนะ

{๑๐๔} [๘๗] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตร ท่านพระมหาจุนทะ และท่านพระฉันนะอยู่กันบนภูเขาคิชฌกูฏ ก็แลสมัยนั้น ท่านพระฉันนะอาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เข้าไปหาท่านพระมหาจุนทะถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกะท่านพระมหาจุนทะดังนี้ว่า “มาไปกันเถิด ท่านจุนทะ พวกเราจักเข้าไปหาท่านพระฉันนะถึงที่อยู่ไต่ถามถึงความเจ็บไข้กัน” ท่านพระมหาจุนทะรับคำท่านพระสารีบุตรแล้ว

ต่อนั้น ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะได้เข้าไปหาท่านพระฉันนะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระฉันนะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านฉันนะ ท่านยังพอทนได้อยู่หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้อยู่หรือ ทุกขเวทนาค่อยทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการค่อยคลายลง ไม่รุนแรงขึ้นหรือ”{๑๐๕} ท่านพระฉันนะตอบว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย

ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดแทงศีรษะกระผมเหลือกำลัง เหมือนมีคนที่แข็งแรงเอาเหล็กที่แหลมคมกดศีรษะไว้ฉะนั้น กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ... อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย

ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมมีอาการปวดศีรษะเหลือทน เหมือนมีคนที่แข็งแรงเอาเส้นเชือกที่เหนียวมัดรัดศีรษะไว้ฉะนั้น กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ... ไม่คลายลงเลย

ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ลมเสียดท้องกระผมเหลือเกิน เหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญเอามีดสำหรับเชือดโคที่คมกริบมาเชือดท้องฉะนั้นกระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ... ไม่คลายลงเลย

ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ในกายของกระผมเร่าร้อนเหลือกำลัง เหมือนคนที่แข็งแรงสองคนช่วยกันจับคนที่อ่อนแอกว่าที่แขนคนละข้างย่างพลิกไปมาที่หลุมถ่านเพลิงฉะนั้น กระผมจึงทนไม่ได้อยู่ ยังอัตภาพให้เป็นไปไม่ได้อยู่ทุกขเวทนาของกระผมกล้านัก มีแต่กำเริบ ไม่ทุเลาลงเลย อาการมีแต่รุนแรงยิ่งขึ้น ไม่คลายลงเลย ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมจักใช้ศัสตราฆ่าตัวตาย ไม่อยากจะมีชีวิตอยู่เลย”

{๑๐๖} “ท่านฉันนะอย่าได้ใช้ศัสตราฆ่าตัวตายเลย จงอยู่ไปก่อนเถิด พวกเรายังปรารถนาให้ท่านฉันนะอยู่ต่อไป ถ้าท่านฉันนะไม่มีโภชนะที่เป็นสัปปายะ ผมจักแสวงหามาให้ ถ้าท่านฉันนะไม่มีเภสัชที่เป็นสัปปายะ ผมก็จักแสวงหามาให้ ถ้าท่านฉันนะไม่มีคนบำรุงที่เหมาะสม ผมก็จักคอยดูแลท่านเอง ท่านฉันนะอย่าได้ใช้ศัสตราฆ่าตัวตายเลย จงอยู่ไปก่อนเถิด พวกเรายังปรารถนาให้ท่านฉันนะอยู่ต่อไป”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตรกระผมจะไม่มีโภชนะที่เป็นสัปปายะก็หาไม่กระผมมีโภชนะที่เป็นสัปปายะอยู่ กระผมจะไม่มีเภสัชที่เป็นสัปปายะก็หาไม่ กระผมมีเภสัชที่เป็นสัปปายะอยู่ กระผมจะไม่มีคนอุปัฏฐากที่เหมาะสมก็หาไม่ กระผมมีคนอุปัฏฐากที่เหมาะสมอยู่ ก็แลพระศาสดากระผมก็ได้ปรนนิบัติมาแล้วตลอดกาลนานโดยความพอพระทัย มิใช่โดยความไม่พอพระทัย ความจริงการที่ภิกษุได้ปรนนิบัติพระศาสดาโดยความพอพระทัย มิใช่โดยความไม่พอพระทัย นั่นเป็นการสมควรแก่สาวกแท้ ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร ขอท่านจงทรงจำไว้อย่างนี้ว่า ‘ฉันนภิกษุจักใช้ศัสตราฆ่าตัวตาย อย่างที่ไม่ควรถูกตำหนิ”{๑๐๗} “พวกเราจักขอถามปัญหาท่านฉันนะสักเล็กน้อย ถ้าท่านฉันนะให้โอกาสตอบปัญหาได้”

“ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร โปรดถามมาเถิด กระผมฟังแล้วจึงจักรู้เอง”

พระสารีบุตรถามปัญหาพระฉันนะ

พระสารีบุตรถามว่า “ดูก่อนท่านฉันนะ ท่านพิจารณาเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’

ท่านพิจารณาเห็นโสตะ โสตวิญญาณ ...

ท่านพิจารณาเห็นฆานะ ฆานวิญญาณ ...

ท่านพิจารณาเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ ...

ท่านพิจารณาเห็นกาย กายวิญญาณ ...

ท่านพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ดังนี้หรือ”

พระฉันนะตอบว่า “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมพิจารณาเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’กระผมพิจารณาเห็นโสตะ โสตวิญญาณ ...

กระผมพิจารณาเห็นฆานะ ฆานวิญญาณ ...

กระผมพิจารณาเห็นชิวหา ชิวหาวิญญาณ ...

กระผมพิจารณาเห็นกาย กายวิญญาณ ...

กระผมพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้”{๑๐๘} “ดูก่อนท่านฉันนะ ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในจักษุ ในจักขุวิญญาณ ในธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณจึงพิจารณาเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในโสตะ ในโสตวิญญาณ ...

ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในฆานะ ในฆานวิญญาณ ...

ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในชิวหา ในชิวหาวิญญาณ ...

ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในกาย ในกายวิณฌาณ ...

ท่านเห็นอะไร รู้อะไรในมโน ในมโนวิญญาณ ในธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้”

{๑๐๙} “ข้าแต่ท่านพระสารีบุตร กระผมเห็นความดับรู้ความดับในจักษุ ในจักขุวิญญาณ ในธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นจักษุ จักขุวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’

กระผมเห็นความดับ รู้ความดับในโสตะ ในโสตวิญญาณ ...

กระผมเห็นความดับ รู้ ความดับในฆานะ ในฆานวิญญาณ ...

กระผมเห็นความดับ รู้ความดับในชิวหา ในชิวหาวิญญาณ ...

กระผมเห็นความดับ รู้ความดับในกาย ในกายวิญญาณ ...

กระผมเห็นความดับ รู้ความดับในมโน ในมโนวิญญาณ ในธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณ จึงพิจารณาเห็นมโน มโนวิญญาณ ธรรมที่รู้ได้ด้วยมโนวิญญาณว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้”

{๑๑๐} เมื่อท่านพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระมหาจุนทะได้กล่าวกะท่านพระฉันนะดังนี้ว่า “ดูก่อนท่านฉันนะ เพราะฉะนั้นแล ท่านควรใส่ใจคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นไว้ตลอดกาลเนืองนิตย์ดังนี้ว่า ‘บุคคลผู้อันตัณหาและทิฏฐิอาศัยอยู่แล้วย่อมมีความหวั่นไหว สำหรับผู้ไม่มีตัณหาและทิฏฐิอาศัยย่อมไม่มีความหวั่นไหว เมื่อไม่มีความหวั่นไหว ก็มีความสงบ เมื่อมีความสงบ ก็ไม่มีความเพลิดเพลิน เมื่อไม่มีความเพลิดเพลินก็ไม่มีการมาเกิดไปเกิด เมื่อไม่มีการมาเกิดไปเกิด ก็ไม่มีจุติและอุบัติ เมื่อไม่มีจุติและอุบัติก็ไม่มีโลกนี้ไม่มีโลกหน้า ไม่มีระหว่างกลางทั้งสองโลก นี่แหละคือที่สุดแห่งทุกข์”

ครั้นท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะกล่าวสอนท่านพระฉันนะด้วยโอวาทนี้แล้วจึงลุกจากอาสนะหลีกไป

{๑๑๑} ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระฉันนะได้ใช้ศัสตราฆ่าตัวตายแล้ว

ทันทีนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระฉันนะใช้ศัสตราฆ่าตัวตายแล้ว คติของท่านอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนสารีบุตร ฉันนภิกษุพยากรณ์ความเป็นผู้ที่ไม่ควรถูกตำหนิต่อหน้าเธอแล้วมิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีหมู่บ้านในแคว้นวัชชีนามว่าปุพพวิชชนะอยู่ ที่หมู่บ้านนั้นท่านพระฉันนะยังมีตระกูลมิตร ตระกูลสหาย และตระกูลที่ควรจะเข้าไปอยู่”

“ดูก่อนสารีบุตร ฉันนภิกษุยังมีตระกูลมิตร ตระกูลสหาย และตระกูลที่ควรจะเข้าไปอยู่ก็จริง แต่เราหาเรียกบุคคลว่า ‘เป็นผู้ควรถูกตำหนิ’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่ สารีบุตร บุคคลใดแลทิ้งกายนี้และยึดมั่นกายอื่น บุคคลนั้นเราเรียกว่า ‘เป็นผู้ควรถูกตำหนิ’ ฉันนภิกษุหามีลักษณะนั้นไม่ ฉันนภิกษุใช้ศัสตราฆ่าตัวตายอย่างไม่ควรถูกตำหนิ ดูก่อนสารีบุตร เธอจงทรงจำความนี้ไว้อย่างนี้ ดังนี้เถิด”

๕. ปุณณสูตร

ว่าด้วยความเพลิดเพลินทำให้เกิดทุกข์

{๑๑๒} [๘๘] ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์