๕. ปุณณสูตร เล่ม ๑๘

ครั้นท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะกล่าวสอนท่านพระฉันนะด้วยโอวาทนี้แล้วจึงลุกจากอาสนะหลีกไป

{๑๑๑} ครั้งนั้นแล เมื่อท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาจุนทะหลีกไปแล้วไม่นาน ท่านพระฉันนะได้ใช้ศัสตราฆ่าตัวตายแล้ว

ทันทีนั้น ท่านพระสารีบุตรจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนี่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระฉันนะใช้ศัสตราฆ่าตัวตายแล้ว คติของท่านอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ดูก่อนสารีบุตร ฉันนภิกษุพยากรณ์ความเป็นผู้ที่ไม่ควรถูกตำหนิต่อหน้าเธอแล้วมิใช่หรือ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีหมู่บ้านในแคว้นวัชชีนามว่าปุพพวิชชนะอยู่ ที่หมู่บ้านนั้นท่านพระฉันนะยังมีตระกูลมิตร ตระกูลสหาย และตระกูลที่ควรจะเข้าไปอยู่”

“ดูก่อนสารีบุตร ฉันนภิกษุยังมีตระกูลมิตร ตระกูลสหาย และตระกูลที่ควรจะเข้าไปอยู่ก็จริง แต่เราหาเรียกบุคคลว่า ‘เป็นผู้ควรถูกตำหนิ’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ไม่ สารีบุตร บุคคลใดแลทิ้งกายนี้และยึดมั่นกายอื่น บุคคลนั้นเราเรียกว่า ‘เป็นผู้ควรถูกตำหนิ’ ฉันนภิกษุหามีลักษณะนั้นไม่ ฉันนภิกษุใช้ศัสตราฆ่าตัวตายอย่างไม่ควรถูกตำหนิ ดูก่อนสารีบุตร เธอจงทรงจำความนี้ไว้อย่างนี้ ดังนี้เถิด”

๕. ปุณณสูตร

ว่าด้วยความเพลิดเพลินทำให้เกิดทุกข์

{๑๑๒} [๘๘] ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาสขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ได้สดับแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนปุณณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัดมีอยู่แล ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน พรํ่าถึง หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ เรากล่าวว่า ‘ความยินดีย่อมเกิดขึ้นแก่เธอผู้เพลิดเพลิน พร่ำถึง หมกมุ่นรูปนั้น ดูก่อนปุณณะเพราะความยินดีเกิด ทุกข์จึงเกิด’ ดูก่อนปุณณะ เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่รู้พึงแจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโนอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจชวน ให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุเพลิดเพลิน บ่นถึงติดใจ

ธรรมารมณ์นั้นอยู่ เรากล่าวว่า ‘ความยินดีย่อมเกิดขึ้นแก่เธอผู้เพลิดเพลิน บ่นถึง ติดใจธรรมารมณ์นั้นได้ ดูก่อนปุณณะ เพราะความยินดีเกิด ทุกข์ก็เกิด’{๑๑๓} ดูก่อนปุณณะ รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นอยู่ เรากล่าวว่า ‘ความยินดีของเธอผู้ไม่เพลิดเพลินไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นย่อมดับไป ดูก่อนปุณณะ เพราะความยินดีดับ ทุกข์ก็ดับ’ ดูก่อนปุณณะ เสียงที่พึงรู้แจ้งด้วยโสตะ... กลิ่นที่พึงรู้แจ้งด้วยฆานะ... รสที่รู้พึงแจ้งด้วยชิวหา... โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งด้วยกาย... ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งด้วยมโน อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด มีอยู่แล ถ้าภิกษุไม่เพลิดเพลิน ไม่พร่ำถึง ไม่หมกมุ่นธรรมารมณ์นั้นอยู่ เรากล่าวว่า ‘ความยินดีของเธอผู้ไม่เพลิดเพลิน ไม่พรํ่าถึง ไม่หมกมุ่นรูปนั้นย่อมดับไป ดูก่อนปุณณะ เพราะความยินดีดับ ทุกข์ก็ดับ’

ดูก่อนปุณณะ ด้วยประการฉะนี้ เธอนั้นจึงไม่ห่างไกลจากธรรมวินัยนี้”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ยังไม่เบาใจในธรรมนี้ เพราะข้าพระองค์ยังไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งความเกิด ความดับ คุณ โทษ และการสลัดออกซึ่งผัสสายตนะ ๖”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เธอย่อมพิจารณาเห็นจักษุว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุ ก็ในข้อนี้จักษุจักเป็นอันเธอพิจารณาเห็นด้วยดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผัสสายตนะที่ ๑ นี้เป็นอันเธอละขาดแล้วเพื่อไม่เกิดอีกต่อไปด้วยอาการอย่างนี้ ... ...

ดูก่อนภิกษุ เธอพิจารณาเห็นมโนว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ดังนี้หรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ดีละ ภิกษุ ก็ในข้อนี้จักษุจักเป็นอันเธอพิจารณาเห็นด้วยดีด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ ผัสสายตนะที่ ๖ นี้เป็นอันเธอละขาดแล้วเพื่อไม่เกิดอีกต่อไปด้วยอาการอย่างนี้{๑๑๔} ดูก่อนปุณณะ ดีละ เธออันเรากล่าวสอนแล้วด้วยโอวาทย่อนี้จักไปอยู่ในชนบทไหนเล่า”

ท่านพระปุณณเถระกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า มีชนบทชื่อสุนาปรันตะอยู่ ข้าพระองค์จักอยู่ที่ชนบทนั้น

เรื่องชาวสุนาปรันตชนบทดุร้าย

{๑๑๕} “ดูก่อนปุณณะ พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทดุร้ายหยาบช้านัก ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่าว่าจักบริภาษเธอ เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักด่าว่าจักบริภาษข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอที่ไม่ใช้ฝ่ามือตบตีเรา ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์มีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ฝ่ามือตบตีเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ฝ่ามือตบตีข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอที่ไม่ใช้ก้อนดินขว้างปาเรา ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ก้อนดินขว้างปาเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ก้อนดินขว้างปาข้าพระองค์ ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอที่ไม่ใช้ท่อนไม้ทุบตีเราข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ท่อนไม้ทุบตีเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ท่อนไม้ทุบตีข้าพระองค์ ข้าพระองค์จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า

‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอที่ไม่ใช้ศัสตราประหัตประหารเรา’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”

“ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ศัสตราประหัตประหารเธอเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักใช้ศัสตรา ประหัตประหารข้าพระองค์ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘พวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทนี้ยังดีหนอที่ไม่ปลิดชีพเราเสียด้วยศัสตราอันคม’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”{๑๑๖} “ดูก่อนปุณณะ ก็ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลิดชีพเธอเสียด้วยศัสตราอันคมเล่า เธอจักมีความคิดอย่างไรในมนุษย์พวกนั้น”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกมนุษย์ชาวสุนาปรันตชนบทจักปลิดชีพข้าพระองค์ด้วยศัสตราอันคม ข้าพระองค์ก็จักมีความคิดในพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘มีอยู่แล เหล่าสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่อึดอัด เอือมระอากายและชีวิตจึงแสวงหาศัสตรามาทำลายชีวิตตัวเองกัน เราไม่ต้องแสวงหาสิ่งดังนั้นเลยก็ได้ศัสตรามาทำลายชีวิตแล้ว’ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้า ข้าพระองค์จักมีความคิดในมนุษย์พวกนั้นอย่างนี้”“สาธุ สาธุ ปุณณะ เธอพร้อมมูลด้วยความข่มใจและความสงบระงับนี้ก็สามารถที่จะอยู่ในสุนาปรันตชนบทได้แล ดูก่อนปุณณะ เธอจงกำหนดเวลาที่ควรไปในบัดนี้เถิด”

{๑๑๗} ครั้งนั้นแล ท่านพระปุณณะยินดีชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าทำประทักษิณ แล้วเก็บเสนาสนะถือบาตรจีวรเดินทาง จาริกมุ่งตรงไปยังสุนาปรันตชนบท จาริกไปโดยลำดับได้ลุถึงสุนาปรันตชนบทแล้ว

นัยว่าท่านพระปุณณะอยู่ในสุนาปรันตชนบทนั้น ต่อจากนั้น ท่านพระปุณณะทำให้ชาวสุนาปรันตชนบทมาแสดงตนเป็นอุบาสกประมาณ ๕๐๐ คนเป็นอุบาสิกาประมาณ ๕๐๐ คนภายในพรรษานั้นเอง และตัวท่านได้ทำให้แจ้งซึ่งวิชชา ๓ ภายในพรรษานั้นเหมือนกัน ต่อมา ท่านก็ได้ปรินิพพาน

ครั้งนั้นแลภิกษุหลายรูปเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญกุลบุตรชื่อปุณณะที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนั่งสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อนั้นมรณภาพเสียแล้ว คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรชื่อว่าปุณณะเป็นบัณฑิต กล่าวคำจริง กล่าวธรรมสมควรแก่ธรรม มิได้ลำบากเพราะเหตุแห่งธรรม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรชื่อว่าปุณณะปรินิพพานแล้ว”

๖. พาหิยสูตร

ว่าด้วยทรงแสดงธรรมแแก่พระพาหิยะ

{๑๑๘} [๘๙] ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าพระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่ อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”