๑. สังคัยหสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

๕. ฉฬวรรค

๑. อทันตอคุตตสูตร

ว่าด้วยผัสสายตนะ ๖

{๑๒๘} [๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้บุคคลไม่ฝึกฝนไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้ ผัสสายตนะ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน บุคคลไม่ฝึกฝน ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลบุคคลไม่ฝึกฝน ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้{๑๒๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้บุคคลฝึกฝนดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้ ผัสสายตนะ ๖ ประการเป็นไฉน คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน บุคคลฝึกฝนดีแล้วคุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลฝึกฝนดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้วจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

{๑๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะซึ่งบุคคลไม่สำรวม

ระวังแล้วย่อมเข้าถึงทุกข์มี ๖ ประการนั่นแลบุคคลเหล่าใด

ได้สำรวมระวังอายตนะ ๖ เหล่านั้น บุคคลเหล่านั้นย่อม

เป็นผู้มีศรัทธาเป็นเพื่อน เป็นผู้ไม่เปียกชุ่ม

บุคคลเห็นรูปที่ชอบใจก็ตาม เห็นรูปที่ไม่ชอบใจก็ตาม

พึงบรรเทาราคะในรูปที่ชอบใจ และไม่พึงเสียใจว่า ‘รูป

ไม่น่ารักของเรา’

ได้ยินเสียงที่น่ารักก็ตาม ได้ยินเสียงที่ไม่น่ารักก็ตาม

พึงสงบใจในเสียงที่น่ารัก และพึงบรรเทาโทสะในเสียงที่

น่ารัก และไม่พึงเสียใจว่า ‘เสียงไม่น่ารักของเรา’

ได้ดมกลิ่นที่น่ายินดีชอบใจก็ตามได้ ดมกลิ่นที่ไม่สะอาด

ไม่น่าใคร่ก็ตาม พึงบรรเทาความหงุดหงิดในกลิ่นที่ไม่น่า

ใคร่เสีย และไม่พึงพอใจในกลิ่นที่น่าใคร่

ได้ลิ้มรสที่อร่อยเล็กน้อยก็ตาม และลิ้มรสที่ไม่อร่อย

ในบางคราวก็ตาม ไม่พึงลิ้มรสที่อร่อยด้วยความติดใจ และ

ไม่ควรยินร้ายในเมื่อลิ้มรสที่ไม่อร่อย

ได้ถูกผัสสะที่เป็นสุขกระทบเข้าก็ตาม ถูกผัสสะที่เป็น

ทุกข์กระทบเข้าก็ตาม ไม่พึงหวั่นไหวในระหว่าง ๆ พึง

วางเฉยในผัสสะทั้งที่เป็นสุขทั้งที่เป็นทุกข์ทั้งสอง อย่ายินดี

อย่ายินร้ายด้วยผัสสะใด ๆ

นรชนทั้งหลายผู้ต้อยต่ำ มีปปัญจสัญญา มัวเนิ่นช้า

มีสัญญาอยู่ ย่อมเข้าถึงวัฏฏะ ส่วนบุคคลบรรเทาใจที่

ประกอบด้วยปัญจกามคุณทั้งปวงได้แล้ว ย่อมรักษาใจให้

ประกอบด้วยเนกขัมมะอยู่ได้

เมื่อใด บุคคลอบรมใจดีแล้วในอารมณ์ ๖ อย่างนี้ เมื่อ

นั้น จิตของบุคคลนั้นผู้ถูกสุขสัมผัสกระทบเข้าแล้ว ย่อม

ไม่หวั่นไหวในที่ไหน ๆ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย

พึงปราบราคะและโทสะเสียแล้วเป็นผู้ถึงนิพพานซึ่งเป็นฝั่ง

ตรงข้ามของชาติมรณะ

๒. มาลุกยปุตตสูตร

ว่าด้วยแสดงธรรมโปรดพระมาลุกยบุตร

{๑๓๑} [๙๕] ครั้งนั้นแล ท่านพระมาลุกยบุตรผู้มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์โดยย่อ พอที่ข้าพระองค์สดับแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ด้วยเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาลุกยบุตร ในการที่เธอขอโอวาทนี้เราจักบอกภิกษุหนุ่ม ๆ ในบัดนี้อย่างไร เพราะเธอเป็นผู้ชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้ว ยังมาขอโอวาทโดยย่ออีก”

{๑๓๒} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงข้าพระองค์จะชราแก่เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยแล้วก็จริง กระนั้นก็ตาม ขอพระผู้มีพระภาคผู้สุคตเจ้าได้โปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์เถิด ข้าพระองค์ก็พึงรู้ทั่วถึงอรรถพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง พึงเป็นผู้รับพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้บ้าง”“ดูก่อนมาลุกยบุตร เธอจะสำคัญข้อนั้นเป็นไฉน รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุเหล่าใด ที่เธอไม่เห็นแล้ว ไม่เคยได้เห็น ทั้งไม่เห็นในบัดนี้ ความกำหนดว่า