๑. สังคัยหสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๘

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ที่บุคคล ไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. ผัสสายตนะคือจักขุที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ

๔. ผัสสายตนะคือชิวหาที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ

๖. ผัสสายตนะคือมโนที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้วย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้วย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ

๑. ผัสสายตนะคือจักขุที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ

๔. ผัสสายตนะคือชิวหาที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ

๖. ผัสสายตนะคือมโนที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้วย่อมนำสุขยิ่งมาให้”พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้วจึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่า“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่สำรวมผัสสายตนะ ๖ ประการ

นั่นแลในอายตนะ ๖ ประการใด ย่อมประสบทุกข์

ส่วนบุคคลเหล่าใดได้การสำรวมอายตนะ ๖ ประการนั้น

บุคคลเหล่านั้นมีศรัทธาเป็นเพื่อน เป็นผู้ไม่ชุ่มด้วยราคะอยู่

บุคคลเห็นรูปที่น่าชอบใจหรือเห็นรูปที่ไม่น่าชอบใจแล้ว

พึงบรรเทาทางของราคะในรูปที่น่าชอบใจ

และไม่พึงเสียใจว่า ‘รูปของเราไม่น่ารัก’

ได้ยินเสียงที่น่ารักและไม่น่ารักแล้ว

ไม่พึงกระหายในเสียงที่น่ารัก

และพึงบรรเทาความไม่ชอบใจในเสียงที่ไม่น่ารัก

และไม่พึงเสียใจว่า ‘เสียงของเราไม่น่ารัก’

ได้ดมกลิ่นหอมที่น่าชอบใจ

และได้ดมกลิ่นเหม็นที่ไม่น่าชอบใจแล้ว

พึงบรรเทาความหงุดหงิดในกลิ่นที่ไม่น่าชอบใจ

และไม่พึงพอใจในกลิ่นที่น่าชอบใจ

ได้ลิ้มรสที่ไม่อร่อยและอร่อย

และลิ้มรสที่ไม่อร่อยในบางคราวแล้ว

ไม่พึงติดใจลิ้มรสที่อร่อย

และไม่ควรยินร้ายในรสที่ไม่อร่อย

ถูกผัสสะที่เป็นสุขกระทบแล้วไม่พึงมัวเมา

แม้ถูกผัสสะที่เป็นทุกข์กระทบแล้วก็ไม่พึงหวั่นไหว

ควรวางเฉยผัสสะทั้งสองทั้งที่เป็นสุขและเป็นทุกข์

ไม่ควรยินดี ไม่ควรยินร้ายกับผัสสะอะไร ๆ

นรชนทั้งหลายผู้ต่ำทราม

มีปปัญจสัญญา (ความหมายรู้ในกิเลสเครื่องเนิ่นช้า)

ปรุงแต่งอยู่ เป็นสัตว์ที่มีสัญญา วนเวียนอยู่

ก็บุคคลบรรเทาใจที่อาศัยเรือน ๕ ทั้งปวงแล้ว

ย่อมเปลี่ยนจิตให้ประกอบด้วยเนกขัมมะ

ในกาลใดที่บุคคลอบรมใจดีแล้ว

ในอารมณ์ ๖ ประการอย่างนี้

ในกาลนั้นจิตของเขาถูกสุขสัมผัสหรือทุกขสัมผัสกระทบแล้ว

ย่อมไม่หวั่นไหวในที่ไหน ๆ

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายครอบงำราคะและโทสะได้แล้ว

ย่อมเป็นผู้ถึงจุดจบ แห่งความเกิดและความตาย”

อทันตอคุตตสูตรที่ ๑ จบ