๑๐. ทวยสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๘

๙. ปฐมทวยสูตร

ว่าด้วยส่วนสองส่วน สูตรที่ ๑

{๑๒๓} [๙๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงส่วนสองส่วนแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ก็ส่วนสองส่วนเป็นไฉน คือจักษุกับรูป โสตะกับเสียง ฆานะกับกลิ่น ชิวหากับรส กายกับโผฏฐัพพะ มโนกับธรรมารมณ์ นี้เรียกว่าส่วนสองส่วน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราขอปฏิเสธส่วนสองส่วนนี้ แล้วจักบัญญัติส่วนสองส่วนอย่างอื่น” วาจาของผู้นั้นพึงเป็นเพียงคำกล่าวเท่านั้น ครั้นถูกถามเข้าก็คงตอบไม่ได้ และจะอึดอัดใจยิ่งขึ้น ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าถูกถามในสิ่งที่เหลือวิสัย”

๑๐. ทุติยทวยสูตร

ว่าด้วยส่วนสองส่วน สูตรที่ ๒

{๑๒๔} [๙๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยส่วนสองส่วน วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยส่วนสองส่วนเป็นไฉนคือ จักขุวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุกับรูป จักษุไม่เที่ยง มีความแปรผันมีความเป็นอย่างอื่น รูปไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ส่วนสองส่วนนี้หวั่นไหว อาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่นจักขุวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็จักขุวิญญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยง จักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความประจวบกัน ความประชุมกัน ความพร้อมกันแห่งธรรมทั้ง ๓ ประการนี้แล เรียกว่าจักขุสัมผัส

{๑๒๕} แม้จักขุสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ก็จักขุสัมผัสที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยงจักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะกระทบแล้วจึงรู้สึก ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงคิด ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงจำ แม้ธรรมเหล่านี้ก็หวั่นไหวและอาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ...

ชิวหาวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยลิ้นกับรส ลิ้นไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นอย่างอื่น รสไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ส่วนสองส่วนนี้หวั่นไหวและอาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรปรวนมีความเป็นอย่างอื่น ชิวหาวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาวิญญาณก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชิวหาวิญญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยงจักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลายความประจวบกัน ความประชุมกัน ความพร้อมกันแห่งธรรมทั้ง ๓ อย่างนี้แลเรียกว่าชิวหาสัมผัส{๑๒๖} แม้ชิวหาสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งชิวหาสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ก็ชิวหาสัมผัสที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยงจักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลายบุคคลถูกผัสสะกระทบแล้วจึงรู้สึก ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงคิด ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงจำแม้ธรรมเหล่านี้ก็หวั่นไหวและอาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ... ...

มโนวิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยมโนกับธรรมารมณ์ มโนไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ธรรมทั้งหลายก็ไม่เที่ยง มีความแปรผันมีความเป็นอย่างอื่น ส่วนสองส่วนนี้หวั่นไหวและอาพาธ ไม่เที่ยง มีความ

แปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น มโนวิญญาณไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนวิญญาณก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น มโนวิญญาณที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยงจักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความประจวบกัน ความประชุมกัน ความพร้อมกันแห่งธรรม ๓ ประการนี้แล เรียกว่ามโนสัมผัส

{๑๒๗} แม้มโนสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น แม้เหตุปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนสัมผัสก็ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่น ก็มโนสัมผัสที่เกิดขึ้นแล้วเพราะอาศัยปัจจัยอันไม่เที่ยงจักเป็นของเที่ยงได้ที่ไหน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะกระทบแล้วจึงรู้สึก ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงคิด ถูกผัสสะกระทบแล้วจึงจำ แม้ธรรมเหล่านี้ก็หวั่นไหวและอาพาธ ไม่เที่ยง มีความแปรผัน มีความเป็นอย่างอื่นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มโนวิญญาณย่อมเกิดเพราะอาศัยส่วนสองส่วนด้วยประการฉะนี้แล”

จบ ฉันนวรรคที่ ๔

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปโลกธัมมสูตร ๒. สุญญตโลกสูตร

๓. สังขิตตธัมมสูตร ๔. ฉันนสูตร

๕. ปุณณสูตร ๖. พาหิยสูตร

๗. ปฐมเอชาสูตร ๘. ทุติยเอชาสูตร

๙. ปฐมทวยสูตร ๑๐. ทุติทวยสูตร

๕. ฉฬวรรค

๑. อทันตอคุตตสูตร

ว่าด้วยผัสสายตนะ ๖

{๑๒๘} [๙๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้บุคคลไม่ฝึกฝนไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้ ผัสสายตนะ๖ ประการคืออะไรบ้าง คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน บุคคลไม่ฝึกฝน ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลบุคคลไม่ฝึกฝน ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมระวังแล้ว ย่อมนำทุกข์หนักมาให้{๑๒๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้บุคคลฝึกฝนดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้ ผัสสายตนะ ๖ ประการเป็นไฉน คือ จักษุ โสตะ ฆานะ ชิวหา กาย มโน บุคคลฝึกฝนดีแล้วคุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลฝึกฝนดีแล้ว คุ้มครองดีแล้ว รักษาดีแล้ว สำรวมระวังดีแล้ว ย่อมนำสุขยิ่งมาให้”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้วจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

{๑๓๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะซึ่งบุคคลไม่สำรวม

ระวังแล้วย่อมเข้าถึงทุกข์มี ๖ ประการนั่นแลบุคคลเหล่าใด

ได้สำรวมระวังอายตนะ ๖ เหล่านั้น บุคคลเหล่านั้นย่อม

เป็นผู้มีศรัทธาเป็นเพื่อน เป็นผู้ไม่เปียกชุ่ม