๘. อสังขาสูตร เล่ม ๑๘

พระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๘.สังขธมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยคนเป่าสังข์

{๖๐๘} [๓๖๐] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกอัมพวันใกล้เมืองนาลันทา ครั้งนั้นแล นายบ้านนามว่าอสิพันธกบุตรผู้เป็นสาวกของนิครนถ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นั่งเรียบร้อยแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสถามว่า “ดูก่อนนายบ้าน นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกอย่างไร”อสิพันธกบุตรทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกอย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ฆ่าสัตว์ต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมดผู้ที่ลักทรัพย์ต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด ผู้ที่ประพฤติผิดในกามต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด ผู้ที่พูดเท็จต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้น ๆ นำไป’ นิครนถนาฏบุตรย่อมแสดงธรรมแก่พวกสาวกอย่างนี้แล พระพุทธเจ้าข้า”{๖๐๙} “ดูก่อนนายบ้าน ก็นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกว่า ‘กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้นๆ นำไป’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักไม่มีใครต้องไปอบาย ต้องตกนรก เหมือนคำของนิครนถนาฏบุตร

ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีคนฆ่าสัตว์ทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาฆ่าสัตว์หรือสมัยที่เขาไม่ฆ่าสัตว์ สมัยไหนจะมากกว่ากัน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคนฆ่าสัตว์ทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาฆ่าสัตว์มีน้อยกว่า สมัยที่เขาไม่ได้ฆ่าสัตว์มีมากกว่า พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ก็นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกว่า ‘กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้น ๆ นำไป’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักไม่มีใครต้องไปอบาย ต้องตกนรก เหมือนคำของนิครนถนาฏบุตร{๖๑๐} ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีคนลักทรัพย์ทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาลักทรัพย์หรือสมัยที่เขาไม่ลักทรัพย์ สมัยไหนจะมากกว่ากัน”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคนลักทรัพย์ทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาลักทรัพย์มีน้อยกว่า สมัยที่เขาไม่ได้ลักทรัพย์มีมากกว่า

พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ก็นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกว่า ‘กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้น ๆ นำไป’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักไม่มีใครต้องไปอบาย ต้องตกนรก เหมือนคำของนิครนถนาฏบุตร{๖๑๑} ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีคนประพฤติผิดในกามทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาประพฤติผิดในกามหรือสมัยที่เขาไม่ประพฤติผิดในกาม สมัยไหนจะมากกว่ากัน”“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคนประพฤติผิดในกามทั้งกลางคืนและกลางวันเมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาประพฤติผิดในกามมีน้อยกว่า สมัยที่เขาไม่ได้ประพฤติผิดในกามมีมากกว่า พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ก็นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกว่า ‘กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้น ๆ นำไป’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักไม่มีใครต้องไปอบาย ต้องตกนรก เหมือนคำของนิครนถนาฏบุตร

{๖๑๒} ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มีคนพูดเท็จทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาพูดเท็จหรือสมัยที่เขาไม่พูดเท็จ สมัยไหนจะมากกว่ากัน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีคนพูดเท็จทั้งกลางคืนและกลางวัน เมื่อเทียบสมัยต่อสมัยแล้ว สมัยที่เขาพูดเท็จมีน้อยกว่า สมัยที่เขาไม่ได้พูดเท็จมีมากกว่า พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนนายบ้าน ก็นิครนถนาฏบุตรแสดงธรรมแก่พวกสาวกว่า ‘กรรมใด ๆ มีมาก บุคคลย่อมถูกกรรมนั้น ๆ นำไป’ เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักไม่มีใครต้องไปอบาย ต้องตกนรก เหมือนคำของนิครนถนาฏบุตร

{๖๑๓} ดูก่อนนายบ้าน ศาสดาบางท่านในโลกนี้มีวาทะอย่างนี้ มีทัศนะอย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ฆ่าสัตว์ต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด ผู้ที่ลักทรัพย์ต้องไปอบายต้องตกนรกทั้งหมด ผู้ที่ประพฤติผิดในกามต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด ผู้ที่พูดเท็จต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด’

{๖๑๔} ดูก่อนนายบ้าน สาวกที่เลื่อมใสยิ่งในศาสดานั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้มีทัศนะอย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ฆ่าสัตว์ต้องไปอบายต้องตกนรกทั้งหมด’ สาวกนั้นกลับได้ความเห็นว่า ‘ก็แลมีสัตว์ที่เราฆ่าแล้วอยู่ แม้เราก็ต้องไปอบาย ต้องตกนรก’ เขายังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละความคิดนั้น ยังไม่ละความเห็นนั้น ย่อมตั้งอยู่ในนรกเหมือนถูกนำมาขังไว้ฉะนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้มีทัศนะอย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่ลักทรัพย์ต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด’ สาวกนั้นกลับได้ความเห็นว่า ‘ก็แลมีทรัพย์ที่เราลักมาแล้วอยู่ แม้เราก็ต้องไปอบาย ต้องตกนรก’ เขายังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละความคิดนั้น ยังไม่ละความเห็นนั้น ย่อมตั้งอยู่ในนรกเหมือนถูกนำมาขังไว้ฉะนั้นย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้มีทัศนะอย่างนี้

ว่า ‘ผู้ที่ประพฤติผิดในกามต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด’ สาวกนั้นกลับได้ความเห็นว่า ‘ก็แลมีกาเมสุมิจฉาจาร (การประพฤติผิดในกาม) ที่เราประพฤติแล้วอยู่ แม้เราก็ต้องไปอบาย ต้องตกนรก’ เขายังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละความคิดนั้น ยังไม่ละความเห็นนั้น ย่อมตั้งอยู่ในนรกเหมือนถูกนำมาขังไว้ฉะนั้น

ย่อมมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ศาสดาของเรามีวาทะอย่างนี้มีทัศนะอย่างนี้ว่า ‘ผู้ที่พูดเท็จต้องไปอบาย ต้องตกนรกทั้งหมด’ สาวกนั้นกลับได้ความเห็นว่า ‘ก็แลมีคำพูดเท็จที่เราพูดแล้วอยู่ แม้เราก็ต้องไปอบาย ต้องตกนรก’ เขายังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละความคิดนั้น ยังไม่ละความเห็นนั้น ย่อมตั้งอยู่ในนรกเหมือนถูกนำมาขังไว้ฉะนั้น

พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงศีล ๕

{๖๑๕} ดูก่อนนายบ้าน ก็ตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดีแล้ว รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม อุบัติขึ้นในโลกนี้ ตถาคตนั้นตำหนิติโทษปาณาติบาต (การฆ่าสัตว์) และสอนว่าจงงดเว้นจากปาณาติบาต ตำหนิติโทษอทินนาทาน (การลักทรัพย์) และสอนว่าจงงดเว้นจากอทินนาทาน ตำหนิติโทษกาเมสุมิจฉาจาร และสอนว่าจงงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร ตำหนิติโทษมุสาวาท (การพูดเท็จ) และสอนว่าจงงดเว้นจากมุสาวาทโดยอเนกปริยายสาวกผู้เสื่อมใสยิ่งในศาสดานั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิติโทษปาณาติบาตโดยอเนกปริยายและตรัสสอนว่าจงงดเว้นจากปาณาติบาต’ ก็สัตว์ที่เราฆ่าแล้วมีอยู่มากมาย การที่เราฆ่าสัตว์มากมายนั้นเป็นการไม่ดีไม่งาม เราแลพึงเดือดร้อนเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุทีเดียว

เราจะไม่ได้ทำบาปกรรมนั้นหามิได้’เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมละปาณาติบาตนั้นด้วย ย่อมงดเว้นจากปาณาติบาตต่อไปด้วย เป็นอันว่าเขาละบาปกรรม ก้าวล่วงบาปกรรมได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๖๑๖} สาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิติโทษอทินนาทานโดยอเนกปริยาย และตรัสสอนว่าจงงดเว้นจากอทินนาทาน’ ก็ทรัพย์ที่เราลักแล้วมีอยู่มากมาย การที่เราลักทรัพย์มากมายนั้นเป็นการไม่ดีไม่งาม เราแลพึงเดือดร้อนเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุทีเดียว เราจะไม่ทำบาปกรรมนั้นหามิได้’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมละอทินนาทานนั้นด้วย ย่อมงดเว้นจากอทินนาทานต่อไปด้วย เป็นอันว่าเขาละบาปกรรม ก้าวล่วงบาปกรรมได้ด้วยอาการอย่างนี้{๖๑๗} สาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิติโทษกาเมสุมิจฉาจารโดยอเนกปริยาย และตรัสสอนว่าจงงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร’

ก็การประพฤติผิดในกามของเรามีอยู่มากมาย การที่เราประพฤติผิดในกามมากมายนั้นเป็นการไม่ดีไม่งาม เราแลพึงเดือดร้อนเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุทีเดียว เราจะไม่ได้ทำบาปกรรมนั้นหามิได้’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้วย่อมละกาเมสุมิจฉาจารนั้นด้วย ย่อมงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจารต่อไปด้วย เป็นอันว่าเขาละบาปกรรม ก้าวล่วงบาปกรรมได้ด้วยอาการอย่างนี้{๖๑๘} สาวกนั้นย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตำหนิติโทษมุสาวาทโดยอเนกปริยาย และตรัสสอนว่าจงงดเว้นจากมุสาวาท’ ก็คำพูดเท็จของเรามีอยู่มากมาย การที่เราพูดเท็จมากมายนั้นเป็นการไม่ดีไม่งาม เราแลพึงเดือดร้อนเพราะกรรมนั้นเป็นเหตุทีเดียว เราจะไม่ได้ทำบาปกรรมนั้นหามิได้’ เขาพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมละมุสาวาทนั้นด้วย ย่อมงดเว้นจากมุสาวาทต่อไปด้วย เป็นอันว่าเขาละบาปกรรม ก้าวล่วงบาปกรรมได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๖๑๙} สาวกนั้นละปาณาติบาตแล้วงดเว้นจากปาณาติบาต ละอทินนาทานแล้วงดเว้นจากอทินนาทาน ละกาเมสุมิจฉาจารแล้วงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร

ละมุสาวาทแล้วงดเว้นจากมุสาวาท ละปิสุณวาจา(คำส่อเสียด) แล้วงดเว้นจากปิสุณวาจา ละผรุสวาจา(คำหยาบ) แล้วงดเว้นจากผรุสวาจา ละสัมผัปปลาปะ(คำเพ้อเจ้อ) แล้วงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ละอภิชฌา(ความโลภอยากได้ของเขา)แล้วไม่โลภมาก ละความประทุษร้ายคือพยาบาทแล้วไม่มีจิตพยาบาท ละความเห็นผิดแล้วมีความเห็นชอบ

ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นนั่นแลปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทอย่างนี้ ไม่หลงงมงาย มีความรู้สึกตัว มีสติ มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

ดูก่อนนายบ้าน คนเป่าสังข์ผู้มีกำลังพึงยังบุคคลให้รู้แจ้งทั้ง ๔ ทิศได้โดยไม่ยากเลย ฉันใด กรรมใดเป็นกามาวจรอันอริยสาวกนั้นทำแล้วในเมตตาเจโตวิมุตติอันอบรมแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ไม่คงอยู่ในรูปาวจรและอรูปาวจรนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนนายบ้าน อริยสาวกนั้นนั่นแลปราศจากอภิชฌา ปราศจากพยาบาทแล้วอย่างนี้ ไม่หลงงมงาย รู้สึกตัว มีสติ มีใจประกอบด้วยด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา ... มีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ที่ ๓ ที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่างเบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ ดูก่อนนายบ้าน คนเป่าสังข์ผู้มีกำลังพึงยังบุคคลให้รู้แจ้งทั้ง ๔ ทิศได้โดยไม่ยากเลย ฉันใด กรรมใดเป็นกามาวจรอันอริยสาวกนั้นทำแล้ว ในอุเบกขาเจโตวิมุตติที่อบรมแล้ว ทำให้มากแล้วอย่างนี้ กรรมนั้นจะไม่เหลือ ไม่ตั้งอยู่ในรูปาวจรและอรูปาวจรนั้น ฉันนั้นเหมือนกัน”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นายบ้านนามว่าอสิพันธกบุตรผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญพระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๙. กุลสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้ตระกูลคับแค้น ๘ อย่าง

{๖๒๐} [๓๖๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนาลันทคามแล้ว ได้ยินว่าสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกอัมพวัน ใกล้นาลันทคาม

สมัยนั้นแล ชาวนาลันทคามเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร สมัยนั้นแล นิครนถนาฏบุตรอาศัยอยู่ในนาลันทคามพร้อมด้วยบริษัทนิครนถ์หมู่ใหญ่ ครั้งนั้น นายบ้านนามว่าอสิพันธกบุตรผู้เป็นสาวกนิครนถ์เข้าไปหานิครนถนาฏบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นายบ้านอสิพันธกบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว นิครนถนาฏบุตรได้พูดว่า ‘มาเถิด นายบ้าน ท่านจงยกวาทะแก่พระสมณโคดม ด้วยการกระทำอย่างนี้กิตติศัพท์อันงามของท่านก็จักขจรไปว่า ‘นายบ้านอสิพันธกบุตรยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้ได้”นายบ้านถามว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอย่างนี้อย่างไรได้เล่า”

นิครนถนาฏบุตรกล่าวว่า “มาเถิด นายบ้าน ท่านจงเข้าไปหาพระสมณโคดม ครั้นแล้วจงกล่าวกะพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญความเอ็นดู การตามรักษา ความ