๙. กุลสูตร เล่ม ๑๘

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นายบ้านนามว่าอสิพันธกบุตรผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญพระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ ไพเราะนักพระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๙. กุลสูตร

ว่าด้วยเหตุปัจจัยที่ทำให้ตระกูลคับแค้น ๘ อย่าง

{๖๒๐} [๓๖๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนาลันทคามแล้ว ได้ยินว่าสมัยนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปาวาริกอัมพวัน ใกล้นาลันทคาม

สมัยนั้นแล ชาวนาลันทคามเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหาร สมัยนั้นแล นิครนถนาฏบุตรอาศัยอยู่ในนาลันทคามพร้อมด้วยบริษัทนิครนถ์หมู่ใหญ่ ครั้งนั้น นายบ้านนามว่าอสิพันธกบุตรผู้เป็นสาวกนิครนถ์เข้าไปหานิครนถนาฏบุตรถึงที่อยู่ครั้นแล้วได้ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง นายบ้านอสิพันธกบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว นิครนถนาฏบุตรได้พูดว่า ‘มาเถิด นายบ้าน ท่านจงยกวาทะแก่พระสมณโคดม ด้วยการกระทำอย่างนี้กิตติศัพท์อันงามของท่านก็จักขจรไปว่า ‘นายบ้านอสิพันธกบุตรยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้ได้”นายบ้านถามว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยกวาทะแก่พระสมณโคดมผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากอย่างนี้อย่างไรได้เล่า”

นิครนถนาฏบุตรกล่าวว่า “มาเถิด นายบ้าน ท่านจงเข้าไปหาพระสมณโคดม ครั้นแล้วจงกล่าวกะพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญความเอ็นดู การตามรักษา ความ

อนุเคราะห์ตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยายมิใช่หรือ’ ดังนี้ พระสมณโคดมถูกท่านถามอย่างนี้แล้ว ถ้าทรงตอบอย่างนี้ว่า ‘อย่างนั้น นายบ้าน ตถาคตสรรเสริญความเอ็นดู การตามรักษา ความอนุเคราะห์ตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย’ ท่านพึงกล่าวกะพระสมณโคดมนั้นอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่จึงเที่ยวจาริกอยู่ในนาลันทคามอันเกิดทุพภิกขภัย ประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคืองมีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหารเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิบัติเพื่อตัดรอนตระกูล เพื่อให้ตระกูลเสื่อม เพื่อให้ตระกูลคับแค้น’ ดูก่อนนายบ้าน พระสมณโคดมอันท่านถามปัญหาสองเงื่อนนี้แล้วจะไม่อาจคาย จะไม่อาจกลืนได้เลย”{๖๒๑} นายบ้านอสิพันธกบุตรรับคำนิครนถนาฏบุตรแล้ว ลุกจากอาสนะ ไหว้นิครนถนาฏบุตร ทำประทักษิณแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญความเอ็นดู การตามรักษา ความอนุเคราะห์ตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยายมิใช่หรือ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่างนั้น นายบ้าน ตถาคตสรรเสริญความเอ็นดู การตามรักษา ความอนุเคราะห์ตระกูลทั้งหลายโดยอเนกปริยาย”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนั้น ทำไมพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่จึงเที่ยวจาริกอยู่ในนาลันทคามอันเกิดทุพภิกขภัยประชาชนหาเลี้ยงชีพฝืดเคือง มีกระดูกคนตายขาวเกลื่อน ต้องมีสลากซื้ออาหารเล่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปฏิบัติเพื่อตัดรอนตระกูล เพื่อให้ตระกูลเสื่อม ปฏิบัติเพื่อให้ตระกูลคับแค้น”

{๖๒๒} “ดูก่อนนายบ้าน นับแต่ภัทรกัปนี้ย้อนไป ๙๑ กัปที่เราระลึกได้ เราไม่รู้สึกว่าเคยเบียดเบียนตระกูลไหน ๆ ด้วยการถือเอาภิกษาที่สุกแล้วเลย อนึ่ง

ตระกูลเหล่าใดมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีเครื่องอุปกรณ์ที่น่าปลื้มใจมาก มีข้าวเปลือกเป็นทรัพยากรมาก ตระกูลทั้งปวงนั้นเจริญขึ้นเพราะการให้ทาน เพราะสัจจะ และเพราะสัญญมะ

ดูก่อนนายบ้าน มีเหตุปัจจัย ๘ อย่างเพื่อความคับแค้นแห่งตระกูลทั้งหลาย คือ ตระกูลทั้งหลาย

(๑) ย่อมถึงความคับแค้นเพราะพระราชา

(๒) ย่อมถึงความคับแค้นเพราะโจร

(๓) ย่อมถึงความคับแค้นเพราะไฟ

(๔) ย่อมถึงความคับแค้นเพราะนํ้า

(๔) ทรัพย์ที่ฝังไว้เคลื่อนจากที่ไป

(๖) ย่อมวิบัติเพราะการงานประกอบไม่ดี

(๗) มีคนผลาญตระกูลผู้โปรยปรายโภคสมบัติเหล่านั้นให้กระจัดพลัดพรายไปเกิดขึ้นในตระกูล

(๘) ความไม่เที่ยงแท้

ดูก่อนนายบ้าน เหตุปัจจัย ๘ อย่างเหล่านี้แลเพื่อความคับแค้นของตระกูลทั้งหลาย เมื่อเหตุปัจจัย ๘ อย่างเหล่านี้มีอยู่ ผู้ใดพึงว่าเราอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเจ้าปฏิบัติเพื่อให้ตระกูลขาดสูญ เพื่อให้ตระกูลเสื่อม เพื่อให้ตระกูลคับแค้น’ ดังนี้ ผู้นั้นยังไม่ละวาจานั้น ยังไม่ละความคิดนั้น ยังไม่ละทิฏฐินั้น ต้องดิ่งลงในนรกแน่แท้”เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว นายบ้านอสิพันธกบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๑๐. มณิจูฬกสูตร

ว่าด้วยทองและเงินไม่สมควรแก่สมณศากยบุตร

{๖๒๓} [๓๖๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ สมัยนั้นแล เมื่อราชบริษัทนั่งชุมนุมกันอยู่ในพระราชวัง ได้เกิดข้อสนทนากันว่า “ทองและเงินย่อมควรแก่เหล่าสมณศากยบุตร เหล่าสมณศากยบุตรย่อมยินดีทองและเงิน ย่อมรับทองและเงิน”

{๖๒๔} ก็สมัยนั้นแล นายบ้านนามว่ามณิจูฬกะนั่งอยู่ในบริษัทนั้นด้วย จึงได้กล่าวกะบริษัทนั้นว่า “ท่านผู้เจริญ พวกท่านอย่าได้กล่าวอย่างนี้ ทองและเงินไม่ควรแก่เหล่าสมณศากยบุตร เหล่าสมณศากยบุตรย่อมไม่ยินดีทองและเงิน ย่อมไม่รับทองและเงิน เหล่าสมณศากยบุตรห้ามแก้วและทอง ปราศจากทองและเงิน” นายบ้านมณิจูฬกะได้สามารถทำให้บริษัทนั้นยอมรับแล้ว

{๖๒๕} ต่อมา นายบ้านมณิจูฬกะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อราชบริษัทนั่งชุมนุมกันอยู่ในพระราชวัง ได้เกิดข้อสนทนากันว่า ‘ทองและเงินย่อมควรแก่เหล่าสมณศากยบุตร เหล่าสมณศากยบุตรย่อมยินดีทองและเงิน ย่อมรับทองและเงิน’ เมื่อราชบริษัทกล่าวอย่างนี้ ข้าพระองค์จึงได้กล่าวกะบริษัทนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ พวกท่าน อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ทองและเงินไม่ควรแก่เหล่าสมณศากยบุตรเหล่าสมณศากยบุตรย่อมไม่ยินดีทองและเงิน ย่อมไม่รับทองและเงิน เหล่าสมณศากยบุตรห้ามแก้วและทอง ปราศจากทองและเงิน’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์สามารถทำให้บริษัทนั้นยอมรับแล้ว เมื่อข้าพระองค์ตอบอย่างนี้ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าว