๑๑. คันธภกสูตร เล่ม ๑๘

อ้างเหตุสมควรแเก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผลจะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ พระพุทธเจ้าข้า”

{๖๒๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “สาธุ นายบ้าน เมื่อท่านตอบไปอย่างนี้ชื่อว่ากล่าวตรงกับที่เรากล่าวแล้ว ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำที่ไม่เป็นจริง ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผล จะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้ เพราะว่าทองและเงินไม่ควรแก่สมณศากยบุตร สมณศากยบุตรย่อมไม่ยินดีทองและเงิน ย่อมไม่รับทองและเงิน สมณศากยบุตรห้าม แก้วและทอง ปราศจากทองและเงิน ดูก่อนนายบ้านทองและเงินควรแก่ผู้ใด เบญจกามคุณก็ควรแก่ผู้นั้น เบญจกามคุณควรแก่ผู้ใดทองและเงินก็ควรแก่ผู้นั้น ดูก่อนนายบ้าน ท่านพึงทรงความที่ควรแก่เบญจกามคุณนั้นโดยส่วนเดียวว่า ‘ไม่ใช่ธรรมของสมณะ ไม่ใช่ธรรมของศากยบุตร’ อนึ่ง เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้ต้องการหญ้าพึงแสวงหาหญ้า ผู้ต้องการไม้พึงแสวงหาไม้ ผู้ต้องการเกวียนพึงแสวงหาเกวียน ผู้ต้องการบุรุษพึงแสวงหาบุรุษ’ เรามิได้กล่าวว่า ‘สมณศากยบุตรพึงยินดีพึงแสวงหาทองและเงิน’ โดยปริยายอะไรเลย”

๑๑. คันธภกสูตร

ว่าด้วยเหตุเกิดและดับแห่งทุกข์

{๖๒๗} [๓๖๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อุรุเวลกัปปนิคมของมัลลกษัตริย์ ในแคว้นมัลละ ครั้งนั้นแล นายบ้านนามว่าคันธภกะ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงแสดงเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์แก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนายบ้าน ถ้าเราจะปรารภอดีตกาล แสดงเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์แก่ท่านว่า ‘ในอดีตกาลก็ได้มีแล้วอย่างนี้’ ความสงสัยเคลือบแคลงในข้อนั้นก็จะพึงมีแก่ท่าน ถ้าเราปรารภอนาคตกาลแสดงเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์แก่ท่านว่า ‘ในอนาคตกาลจักมีอย่างนี้’ แม้ ในข้อนั้น ความสงสัยเคลือบแคลงก็จะพึงมีแก่ท่าน เออก็เราจักนั่งอยู่ตรงนี้แหละแสดงเหตุเกิดและเหตุดับแห่งทุกข์แก่ท่าน ซึ่งนั่งอยู่ที่นี่เหมือนกัน ท่านจงฟังคำนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง”นายบ้านคันธภกะทูลรับพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พวกมนุษย์ในอุรุเวลกัปปนิคมที่เป็นสาเหตุให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะพวกเขาตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ มีแก่ท่านบ้างไหม”

“มีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า พวกมนุษย์ในอุรุเวลกัปปนิคมที่เป็นสาเหตุให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์เพราะพวกเขาตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ”

“ดูก่อนนายบ้าน ก็พวกมนุษย์ในอุรุเวลกัปปนิคมที่เป็นสาเหตุให้โสกะปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสไม่เกิดขึ้นแก่ท่านเพราะพวกเขาตายถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ มีแก่ท่านบ้างไหม”

“มีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า พวกมนุษย์ในอุรุเวลกัปปนิคมที่เป็นสาเหตุให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสไม่เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ เพราะพวกเขาตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ”

“ดูก่อนนายบ้าน อะไรเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะโทมนัส และอุปายาสเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมบางพวกตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ ก็หรือว่าอะไรเป็นเหตุเป็น

ปัจจัยที่ทำให้โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสไม่เกิดขึ้นแก่ท่านเพราะหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมบางพวกตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสพึงเกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์เพราะหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมเหล่าใดตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ ก็เพราะข้าพระองค์มีฉันทราคะในหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมเหล่านั้น ส่วนโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสไม่เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์เพราะหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมเหล่าใดตายถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิ ก็เพราะข้าพระองค์ไม่มีฉันทราคะในหมู่มนุษย์ชาวอุรุเวลกัปปนิคมเหล่านั้น พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ท่านจงนำนัยนี้ไปในอดีตกาลและอนาคตกาลด้วยธรรมที่ท่านเห็นแล้ว ทราบแล้ว ไม่ประกอบด้วยกาล บรรลุแล้ว หยั่งลงแล้วนี้ทุกข์ที่เป็นอดีตกาลอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดก็เกิดขึ้นแล้ว ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์ ทุกข์ที่เป็นอนาคตกาลอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดก็จักเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์”

“น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้ว่า ‘ทุกข์ที่เป็นอดีตกาลอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดก็เกิดขึ้นแล้ว ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์ ทุกข์ที่เป็นอนาคตกาลอย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดก็จักเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุ เพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์มีลูกชายคนหนึ่ง ชื่อว่าจิรวาสี อาศัยอยู่ภายนอกนคร ข้าพระองค์ลุกขึ้นแต่เช้ามืด ส่งคนไปด้วยสั่งว่า ‘แน่ะพนาย เจ้าจงไป จงทราบเรื่องลูกจิรวาสี’ ข้าแต่พระองค์

ผู้เจริญ ตลอดเวลาที่คนผู้นั้นยังไม่กลับมา ความกระวนกระวายใจย่อมมีแก่ข้าพระองค์ว่า ‘อะไรอย่าเบียดเบียนลูกจิรวาสีเลย’ ดังนี้”

{๖๒๘} “ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสและอุปายาสพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะจิรวาสีกุมารตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์หรือถูกตำหนิไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขนาดเมื่อจิรวาสีกุมารยังมีชีวิตอยู่ ข้าพระองค์ยังมีความกระวนกระวายใจเลย ไฉนโสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจักไม่เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์เพราะจิรวาสีกุมารตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิเล่า พระพุทธเจ้าข้า”“ดูก่อนนายบ้าน ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายนี้ว่า ‘ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุเพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’ ดูก่อนนายบ้าน ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อท่านไม่ได้เห็นไม่ได้ยินมารดาของจิรวาสีกุมาร ท่านมีความพอใจความกำหนัด หรือความรักในมารดาของจิรวาสีกุมารไหม”“ไม่มีอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“เพราะอาศัยการเห็นหรือการได้ยิน ท่านจึงมีความพอใจ ความกำหนัดหรือความรักในมารดาของจิรวาสีกุมารหรือ”

“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

“ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัสและอุปายาสจะพึงเกิดขึ้นแก่ท่านเพราะมารดาของจิรวาสีกุมารตาย ถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิไหม”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขนาดเมื่อมารดาของจิรวาสีกุมารยังมีชีวิตอยู่ ข้าพระองค์ยังมีความกระวนกระวายใจเลย ไฉนโสกะ ปริเทวะ ทุกขะโทมนัส

และอุปายาสจักไม่เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ เพราะมารดาซของจิรวาสีกุมารตายถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิเล่า พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนนายบ้าน ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายนี้ว่า ‘ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุเพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’ ดังนี้”

๑๒. ราสิยสูตร

ว่าด้วยบรรพชิตไม่ควรเสพส่วนสุด ๒ อย่าง

{๖๒๙} [๓๖๔] ครั้งนั้นแลนายบ้านนามว่าราสิยะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะ มีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญคนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผล จะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนายบ้าน คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวไม่ตรงกับคำที่เรากล่าวแล้ว และชื่อว่ากล่าวตู่’ เราด้วยคำเท็จ ไม่เป็นจริง