๑๒. ราสิยสูตร เล่ม ๑๘

และอุปายาสจักไม่เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ เพราะมารดาซของจิรวาสีกุมารตายถูกจองจำ เสื่อมทรัพย์ หรือถูกตำหนิเล่า พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนนายบ้าน ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายนี้ว่า ‘ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งเมื่อจะเกิดย่อมเกิดขึ้น ทุกข์ทั้งหมดนั้นมีฉันทะเป็นมูล มีฉันทะเป็นเหตุเพราะฉันทะเป็นมูลแห่งทุกข์’ ดังนี้”

๑๒. ราสิยสูตร

ว่าด้วยบรรพชิตไม่ควรเสพส่วนสุด ๒ อย่าง

{๖๒๙} [๓๖๔] ครั้งนั้นแลนายบ้านนามว่าราสิยะได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะ มีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญคนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวตรงกับที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วแลหรือ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำที่ไม่เป็นจริงบ้างหรือ ชื่อว่ากล่าวอ้างเหตุสมควรเแก่เหตุหรือ และการกล่าวตามเหตุบางอย่างที่มีเหตุผล จะไม่มาถึงฐานะที่วิญญูชนจะพึงตำหนิได้บ้างหรือ พระพุทธเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนายบ้าน คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมตำหนิตบะทุกอย่าง เข้าไปว่าเข้าไปด่าบุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทุกคนโดยส่วนเดียว’ ดังนี้ คนเหล่านั้นชื่อว่ากล่าวไม่ตรงกับคำที่เรากล่าวแล้ว และชื่อว่ากล่าวตู่’ เราด้วยคำเท็จ ไม่เป็นจริง

{๖๓๐} ดูก่อนนายบ้าน ส่วนสุดสองอย่างนี้อันบรรพชิตไม่ควรซ่องเสพ คือ การประกอบตนให้พัวพันด้วยกามสุขในกามทั้งหลาย ซึ่งเป็นธรรมอันเลว เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของอริยชนไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑ การประกอบความลำบากแก่ตนซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของอริยชนไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ๑

ดูก่อนนายบ้าน ข้อปฏิบัติสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดสองอย่างเหล่านั้น อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

ดูก่อนนายบ้าน ก็ข้อปฏิบัติสายกลางที่ตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน ข้อปฏิบัติสายกลางนั้น ได้แก่ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ ดูก่อนนายบ้าน นี้แลคือข้อปฏิบัติสายกลางนั้น อันตถาคตได้ตรัสรู้แล้วด้วยปัญญาอันยิ่ง ทำให้เกิดดวงตา ทำให้เกิดญาณ ย่อมเป็นไปเพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

ลักษณะของบุคคลผู้บริโภคกาม ๓ ประเภท

{๖๓๑} ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกาม ๓ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๓ ประเภท คืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ

(๒) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ(๓) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญ

ดูก่อนนายบ้าน อนึ่งเล่า

(๑) {๖๓๒} บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมบ้าง ไม่ชอบธรรมบ้าง โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ(๒) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมบ้าง ไม่ชอบธรรมบ้าง โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ(๓) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมบ้าง ไม่ชอบธรรมบ้าง โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญดูก่อนนายบ้าน อนึ่งเล่า

(๑) {๖๓๓} บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรมโดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ(๒) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรมโดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ

(๓) บุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญ แต่ยังเป็นคนละโมบ หมกมุ่น พัวพัน ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสลัดออก บริโภคโภคทรัพย์นั้นอยู่ แต่ว่าบุคคลผู้บริโภคกามบางคนในโลกนี้แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาแล้ว เลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญ ทั้งไม่ละโมบ ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาสลัดออก บริโภคทรัพย์นั้นอยู่

ว่าด้วยผู้บริโภคกามที่พึงถูกตำหนิและสรรเสริญ

{๖๓๔} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญนี้ พึงถูกตำหนิ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๓ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๓ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงถูกตำหนิ ๓ สถานเหล่านี้{๖๓๕} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม

โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้ว เลี้ยงตัวให้สุขสบาย แต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ’ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ ดูก่อนนายบ้านบุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้

{๖๓๖} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญ พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย’ พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แบ่งปัน และทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญโดย ๒ สถานดังนี้{๖๓๗}

ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมและไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญนี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๓ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ พึงถูกตำหนิ ๓ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรม ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๓ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน

ไม่ทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๓ สถานดังนี้{๖๓๘} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมและไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบายแต่ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า

‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ พึงถูกตำหนิ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถานดังนี้

{๖๓๙} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์ทั้งโดยชอบธรรมและไม่ชอบธรรม โดยกรรมชั่วร้ายบ้าง ไม่ชั่วร้ายบ้าง ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญนี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๓ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แบ่งปัน และทำบุญ’ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยไม่ชอบธรรม

โดยกรรมชั่วร้าย’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้{๖๔๐} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญนี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ พึงถูกตำหนิ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถานดังนี้{๖๔๑} ดูก่อนนายบ้าน ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แต่ไม่แบ่งปัน ไม่

ทำบุญนี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘ไม่แบ่งปัน ไม่ทำบุญ’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้

{๖๔๒} ดูก่อนนายบ้าน ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน และทำบุญ แต่ยังเป็นคนละโมบ หมกมุ่น พัวพัน ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสลัดออกบริโภคโภคทรัพย์นี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๓ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แบ่งปันและทำบุญ’ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘เป็นคนละโมบ

หมกมุ่น พัวพัน ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาสลัดออกบริโภคโภคทรัพย์’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑ สถานดังนี้{๖๔๓} ดูก่อนนายบ้าน ในบุคคลผู้บริโภคกามเหล่านั้น ผู้บริโภคกามที่แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย ครั้นแสวงหาได้แล้วเลี้ยงตัวให้สุขสบาย แบ่งปัน ทำบุญ และไม่ละโมบ ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาสลัดออกบริโภคโภคทรัพย์นี้ พึงได้รับสรรเสริญ ๔ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๔ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แสวงหาโภคทรัพย์โดยชอบธรรม โดยกรรมไม่ชั่วร้าย’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เลี้ยงตัวให้สุขสบาย’ สถานที่ ๓ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘แบ่งปันและทำบุญ’ สถานที่ ๔ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘เป็นคนไม่ละโมบ

ไม่หมกมุ่น ไม่พัวพัน มีปกติเห็นโทษ มีปัญญาสลัดออก บริโภคโภคทรัพย์’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้บริโภคกามเช่นนี้พึงได้รับสรรเสริญ ๔ สถานดังนี้

ว่าด้วยผู้มีตบะ มีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ๓ ประเภท

{๖๔๔} ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ๓ ประเภทนี้ มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๓ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

(๑) บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงได้บรรลุกุศลธรรม พึงทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถ’ ดังนี้ เขาทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ แต่ก็ไม่บรรลุกุศลธรรม ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้(๒) บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงได้บรรลุกุศลธรรม พึงทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถ’

ดังนี้ เขาทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ ได้บรรลุกุศลธรรมอย่างเดียว แต่ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้(๓) บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ บางคนในโลกนี้เป็นผู้มีศรัทธาออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตด้วยคิดว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงได้บรรลุกุศลธรรม พึงทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถ’ ดังนี้ เขาทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ ได้บรรลุกุศลธรรม และทำให้แจ้งซึ่ง

อุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้ด้วย

{๖๔๕} ดูก่อนนายบ้าน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ แต่ไม่ได้บรรลุกุศลธรรมทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้นี้ พึงถูกตำหนิ ๓ สถาน พึงถูกตำหนิ ๓ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ไม่บรรลุกุศลธรรม’ สถานที่ ๓ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ เช่นนี้พึงถูกตำหนิ

๓ สถานดังนี้{๖๔๖} ดูก่อนนายบ้าน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ที่ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ ได้บรรลุกุศลธรรมเท่านั้น แต่ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้นี้ พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถาน พึงถูกตำหนิ ๒ สถานอะไรบ้าง คือ สถานที่ ๑ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่’ สถานที่ ๒ พึงถูกตำหนิดังนี้ว่า ‘ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถไม่ได้’ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานคืออะไร คือ พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘ได้บรรลุกุศลธรรม’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตแบบปอน ๆ เช่นนี้พึงถูกตำหนิ ๒ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๑ สถานดังนี้{๖๔๗} ดูก่อนนายบ้าน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่ ได้บรรลุกุศลธรรมและทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้ด้วยนี้ พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถาน พึงถูกตำหนิ ๑

สถานคืออะไร คือ พึงถูกนำหนิ ๑ สถานดังนี้ว่า ‘ทำตัวให้เดือดร้อนลำบากลำบนอยู่’ พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถานคืออะไร คือ สถานที่ ๑ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘ได้บรรลุกุศลธรรม’ สถานที่ ๒ พึงได้รับสรรเสริญดังนี้ว่า ‘ทำให้แจ้งซึ่งอุตตริมนุสสธรรมอันเป็นความรู้ความเห็นพิเศษอย่างประเสริฐอย่างสามารถได้’ ดูก่อนนายบ้าน บุคคลผู้มีตบะมีชีวิตอยู่แบบปอน ๆ เช่นนี้พึงถูกตำหนิ ๑ สถาน พึงได้รับสรรเสริญ ๒ สถานดังนี้

{๖๔๘} ธรรม ๓ อย่างอันบุคคลพึงเห็นเอง

ดูก่อนนายบ้าน ธรรม ๓ อย่างนี้อันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญฌูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน ธรรม ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ

(๑) การที่บุคคลผู้กำหนัดแล้วตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้างตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง เพราะราคะเป็นเหตุ เมื่อละราคะได้แล้ว ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง นี้เป็นธรรมอันบุคคลพึงเห็นเองหาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน(๒) การที่บุคคลผู้ถูกโทสะประทุษร้ายแล้วตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้างตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้างเพราะโทสะเป็นเหตุ เมื่อละโทสะได้แล้ว ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง นี้เป็นธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน

(๓) การที่บุคคลผู้หลงแล้วตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง เพราะโมหะเป็นเหตุ เมื่อละโมหะได้แล้ว ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนตนเองบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนผู้อื่นบ้าง ย่อมไม่ตั้งใจที่จะเบียดเบียนทั้งตนเองทั้งผู้อื่นบ้าง นี้เป็นธรรมอันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตนดูก่อนนายบ้าน ธรรม ๓ อย่างนี้แลอันบุคคลพึงเห็นเอง หาความทรุดโทรมมิได้ ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน”

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสดังนี้แล้ว นายบ้านนามว่าราสิยะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๑๓. ปาฏลิยสูตร

ว่าด้วยทรงรู้จักมายา

{๖๔๙} [๓๖๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อุตตรนิคมแห่งชาวโกฬิยะ ในแคว้นโกฬิยะ ครั้งนั้นแล นายบ้านนามว่าปาฏลิยะเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้านั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คนเหล่าใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงรู้จักมายา’