๙. โลหิจจสูตร เล่ม ๑๘

{๒๐๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนคฤหบดี รูปที่พึงรู้แจ้งด้วยจักษุ ... (ข้อความต่อไปพึงขยายเหมือนกับเวสาลีสูตร ข้อ ๑๒๔ ข้างต้น) ดูก่อนคฤหบดีนี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยที่ทำให้สัตว์บางพวกในโลกนี้ปรินิพพานได้ในปัจจุบัน”

๙. โลหิจจสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์ผู้ระลึกถึงธรรมของพราหมณ์ได้เป็นผู้สูงสุด

{๒๐๕} [๑๓๒] สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัจจานะอยู่ที่อรัญญกุฎี ใกล้มักกรกฎนคร ในแคว้นอวันตี ครั้งนั้นแล พวกมาณพคนหาฟืนหลายคนซึ่งเป็นอันเตวาสิกของโลหิจจพราหมณ์พากันเข้าไปยังอรัญญกุฎีของท่านมหากัจจานะ ครั้นแล้วเดินวนเวียนดูไปรอบ ๆ กุฎี เล่นเสเลยยกกีฬา ส่งเสียงดังเอ็ดอึงอยู่ด้วยเข้าใจว่า“สมณะโล้นเหล่านี้เป็นเชื้อแถวคฤหบดี เป็นพวกคนดำ เป็นเหล่ากอเกิดแต่เท้าแห่งพรหม เป็นพวกที่ชาวภารตะ เหล่านี้สักการะ เคารพนับถือ บูชา ยำเกรง”ครั้งนั้นแล ท่านมหากัจจานะออกจากวิหารแล้วได้กล่าวกะมาณพเหล่านั้นว่า “ดูก่อนมาณพทั้งหลาย พวกเธออย่าได้ส่งเสียงไป ฉันจักกล่าวธรรมแก่พวกเธอ” เมื่อท่านพระมหากัจจานะกล่าวอย่างนี้แล้ว มาณพเหล่านั้นก็ได้พากันนิ่งอยู่

ต่อจากนั้นแล ท่านพระมหากัจจานะได้กล่าวกะมาณพเหล่านั้นด้วยคาถาทั้งหลายว่า

{๒๐๖} พราหมณ์เหล่าใดระลึกถึงธรรมเนียมดั้งเดิมของ

พราหมณ์ได้ พราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเป็นผู้สูงสุดโดยศีล เป็น

ผู้ก่อนกว่า ทวารทั้งหลายย่อมเป็นอันพราหมณ์เหล่านั้น

คุ้มครองแล้ว รักษาดีแล้วเพราะครอบงำความโกรธเสียได้

พราหมณ์เหล่าใดระลึกถึงธรรมเนียมดั้งเดิมของ

พราหมณ์ได้ พราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเป็นผู้ประพฤติใน

ธรรมและในฌาน พราหมณ์ผู้ละเลยธรรมเนียมข้อนี้เสีย

เป็นผู้มัวเมาด้วยโคตรว่า ‘พวกเราเป็นผู้สาธยายมนต์’ เป็น

ผู้ถูกความโกรธครอบงำแล้ว มีอาชญาในตนมากมาย

ประพฤติผิดในสัตว์ทั้งหลายทั้งที่สะดุ้งและมั่นคง ย่อม

ประพฤติไม่สมํ่าเสมอ

การสมาทานวัตรทั้งปวง คือ การอดอาหาร การ

นอนบนพื้นดิน การอาบน้ำในเวลาเช้า และพระเวท ๓ ของ

บุคคลผู้ไม่คุ้มครองทวาร ย่อมเปล่าประโยชน์ เหมือน ทรัพย์

ที่ได้ในความฝันย่อมเปล่าประโยชน์ฉะนั้น

การกล่าวสรรเสริญบริขารภัณฑ์เหล่านี้ คือ หนังเสือ

ที่หยาบกร้าน ชฎา มูลฟัน มนต์ ศีลพรตที่เรียกกันว่าตบะ

การล่อลวง ไม้เท้าคด ๆ และการใช้น้ำลูบหน้า พวก

พราหมณ์ทำกันแล้วเพื่ออามิส

ส่วนจิตอันตั้งมั่นดีแล้ว อันผ่องใส ไม่หม่นหมอง ไม่

เหี้ยมโหดในสัตว์ทั้งปวง ข้อนั้นเป็นทางแห่งการเข้าถึง

ความเป็นพรหม

{๒๐๗} ครั้งนั้นแล มาณพเหล่านั้นโกรธ ไม่พอใจ จึงพากันไปหาโลหิจจพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะโลหิจจพราหมณ์ว่า “ขอท่านผู้เจริญพึง

ทราบเถิด พระสมณมหากัจจานะค่อนว่าคัดค้านมนต์ของพราหมณ์ทั้งหลายโดยส่วนเดียว”

เมื่อมาณพเหล่านั้นกล่าวแล้วอย่างนี้ โลหิจจพราหมณ์ก็พลอยโกรธ ไม่พอใจไปด้วย ลำดับนั้น โลหิจจพราหมณ์ได้คิดดังนี้ว่า “เป็นการไม่สมควรแก่เราเลยที่เราจะด่า จะเหน็บแนม จะต่อว่าพระสมณมหากัจจานะเพราะพวกมาณพฝ่ายเดียวเท่านั้น อย่ากระนั้นเลย เราควรจะเข้าไปถามเสียเอง”ครั้งนั้นแล โลหิจจพราหมณ์กับมาณพเหล่านั้นได้เข้าไปหาท่านพระมหากัจจานะถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระมหากัจจานะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระมหากัจจานะว่า “ท่านกัจจานะผู้เจริญ พวกมาณพคนหาฟื้นซึ่งเป็นอันเตวาสิกของข้าพเจ้าได้พากันมาในที่นี้หลายคนหรือ”ท่านพระมหากัจจานะตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ พวกมาณพคนหาฟืนซึ่งเป็นอันเตวาสิกของท่านได้พากันมาในที่นี้หลายคน”

“ท่านกัจจานะผู้เจริญได้ปราศรัยอะไรกับมาณพเหล่านั้นบ้างหรือ”

“ดูก่อนพราหมณ์ อาตมภาพได้ปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นแล”

“ก็ท่านกัจจานะผู้เจริญได้ปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างไรเล่า”

“ดูก่อนพราหมณ์ อาตมภาพได้ปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างนี้ว่า

พราหมณ์เหล่าใด ระลึกถึงธรรมเนียมดั้งเดิมของ

พราหมณ์ได้ พราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเป็นผู้สูงสุดโดยศีล

เป็นผู้ก่อนกว่า ... ข้อนั้นเป็นทางแห่งการเข้าถึงความเป็น

พรหม

ดูก่อนพราหมณ์ อาตมภาพได้ปราศรัยกับมาณพเหล่านั้นอย่างนี้แล”

“ท่านกัจจานะผู้เจริญได้กล่าวว่า ‘ผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว ดังนี้ท่านกัจจานะผู้เจริญ ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไรหนอแล บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว”

“ดูก่อนพราหมณ์บุคคลบางคนในโลกนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมยินดีในรูปที่น่ารัก ย่อมยินร้ายในรูปที่ไม่น่ารัก ไม่เข้าไปตั้งสติไว้ มีจิตมีอารมณ์น้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ ซึ่งเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนั้นฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมยินดีในธรรมารมณ์อันน่ารัก ย่อมยินร้ายในธรรมารมณ์อันไม่น่ารักไม่เข้าไปตั้งสติไว้ มีจิตมีอารมณ์น้อยอยู่ และย่อมไม่รู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ

ปัญญาวิมุตติซึ่งเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วแก่บุคคลนั้น ดูก่อนพราหมณ์ บุคคลชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว ด้วยประการอย่างนี้แล”{๒๐๘} “น่าอัศจรรย์นัก ท่านกัจจานะผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านกัจจานะผู้เจริญ ที่ท่านกัจจานะผู้เจริญกล่าวถึงบุคคลเป็นผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองแล้วว่า ‘เป็นผู้มีทวารอันไม่คุ้มครองแล้ว’ ท่านกัจจานะผู้เจริญได้กล่าวว่า ‘ผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว’ ดังนี้ด้วยเหตุมีประมาณเท่าไรหนอแล บุคคลจึงชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว”

“ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักษุแล้วย่อมไม่ยินดีในรูปที่น่ารัก ไม่ยินร้ายในรูปที่ไม่น่ารัก เข้าไปตั้งมั่นสติไว้แล้ว มีจิตมีอารมณ์หาประมาณมิได้อยู่ และย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติซึ่งเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุนั้น ฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว ... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว ... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว... รู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ย่อมไม่ยินดีในธรรมารมณ์ที่น่ารัก ไม่ยินร้ายในธรรมารมณ์ที่ไม่น่ารัก เข้าไปตั้งมั่นสติไว้แล้ว มีจิตมีอารมณ์หาประมาณมิได้อยู่

และย่อมรู้ประจักษ์ตามความเป็นจริงซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติซึ่งเป็นที่ดับไปโดยไม่เหลือแห่งอกุศลธรรมอันเลวทรามทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้วแก่ภิกษุนั้น ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วด้วยประการอย่างนี้แล”{๒๐๙} “น่าอัศจรรย์นัก ท่านกัจจานะผู้เจริญ น่าแปลกใจนัก ท่านกัจจานะผู้เจริญ ที่ท่านกัจจานะผู้เจริญกล่าวถึงบุคคลเป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้วว่า ‘เป็นผู้มีทวารอันคุ้มครองแล้ว’ ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ ภาษิตของท่านไพเราะนัก

ข้าแต่ ท่านกัจานะผู้เจริญ ท่านกัจจานะประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่ท่านกัจจานะผู้เจริญ ข้าพเจ้านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านกัจจานะผู้เจริญจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป อนึ่ง ขอท่านกัจจานะผู้เจริญได้โปรดเข้าไปสู่โลหิจจสกุลเหมือนอย่างที่ท่านกัจจานะผู้เจริญเข้าไปสู่สกุลอุบาสกทั้งหลายในมักกรกฎนครเถิด พวกมาณพหรือพวกมาณวิกาเหล่าใดในโลหิจจสกุลนั้นจักกราบไหว้ จักลุกขึ้นต้อนรับท่านกัจจานะ

ผู้เจริญ หรือจักนำอาสนะ หรือจักถวายนํ้าแกท่านกัจจานะผู้เจริญ สามีจิกรรม มีการกราบไหว้เป็นต้นนั้น ก็จักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่พวกมาณพหรือมาณวิกาเหล่านั้นตลอดกาลนาน”

๑๐. เวรหัญจานิสูตร

ว่าด้วยการบัญญัติสุขและทุกข์

{๒๑๐} [๑๓๓] สมัยหนึ่ง ท่านพระอุทายีอยู่ที่สวนมะม่วงของโตเทยยพราหมณ์ใกล้กามัณฑานคร ครั้งนั้นแล มาณพผู้เป็นศิษย์ของนางพราหมณีเวรหัญจานิโคตรได้เข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอุทายี ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึงถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอุทายีได้ชี้แจงมาณพนั้นให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาลำดับนั้นแล มาณพผู้อันท่านพระอุทายีให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ลุกจากอาสนะเข้าไปหานางพราหมณีเวรหัญจานิโคตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะนางพราหมณีเวรหัญจานิโคตรว่า “ขอแม่เจ้าผู้เจริญพึงทราบเถิด พระสมณอุทายีแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์ พร้อมทั้งอรรถทั้งพยัญชนะบริบูรณ์ครบถ้วน”นางพราหมณีเวรหัญจานิโคตรกล่าวว่า “พ่อมาณพ ถ้าอย่างนั้น เธอจงนิมนต์พระสมณอุทายีมาตามคำของฉันด้วยภัตตาหารเพื่อฉันวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด”

มาณพนั้นรับคำของนางพราหมณีเวรหัญจานิโคตรแล้ว เข้าไปหาท่านพระอุทายีถึงที่อยู ่ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระอุทายีว่า “ทราบว่า ขอท่านพระอุทายีผู้เจริญจงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารวันพรุ่งนี้ของนางพราหมณี