๒. อักโกสกสูตร เล่ม ๑๕

พราหมณ์ภารทวาชโคตรได้บรรพชาได้อุปสมบทแล้วในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็ท่านพระภารทวาชะอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกไปอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน เพราะรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”

ก็แล ท่านพระภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

๒. อักโกสกสูตร

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าไม่ทรงรับคำด่าของพราหมณ์

{๖๓๑} [๑๘๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวัน อันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ อักโกสกภารทวาชพราหมณ์ได้สดับมาว่า “ได้ยินว่า พราหมณ์ภารทวาชโคตรออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระสมณโคดมเสียแล้ว” จึงโกรธไม่พอใจ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วก็ด่าว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยวาจาอันหยาบคายซึ่งไม่ใช่วาจาของผู้ดี{๖๓๒} เมื่ออักโกสกภารทวาชพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะอักโกสกภารทวาชพราหมณ์ว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน มิตร สหาย ญาติสาโลหิต และแขกเหรื่อของท่านย่อมมาเยือนท่านบ้างไหม”

อักโกสกภารทวาชพราหมณ์ตอบว่า “ท่านพระโคดม มิตร สหาย ญาติสาโลหิต และแขกเหรื่อของข้าพเจ้าย่อมมาเยือนข้าพเจ้าบ้างเป็นครั้งคราว”

“ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ท่านเคยจัดของเคี้ยว ของบริโภค หรือของควรลิ้มเพื่อต้อนรับคนเหล่านั้นบ้างหรือไม่”

“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าเคยจัดของเคี้ยว ของบริโภค หรือของควรลิ้มเพื่อต้อนรับคนเหล่านั้นเป็นครั้งคราว”

“ดูก่อนพราหมณ์ ก็ถ้าว่ามิตร สหาย ญาติสาโลหิต และแขกเหรื่อเหล่านั้นไม่ยอมรับ ของเคี้ยว ของบริโภค หรือของควรลิ้มนั้นจะตกเป็นของใคร”

“ท่านพระโคดม ถ้าพวกเขาเหล่านั้นไม่ยอมรับ ของนั้นก็ตกเป็นของ ข้าพเจ้าอย่างเดิมสิ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ข้อนี้ก็ฉันนั้นแหละ ท่านด่าเราผู้ไม่ยอมด่าอยู่ ท่านเสียดสีเราผู้ไม่ยอมเสียดสีอยู่ ท่านโต้เถียงเราผู้ไม่ยอมโต้เถียงด้วยอยู่ เราไม่ขอรับการด่าเป็นต้นของท่านนั้น ดังนั้น พราหมณ์เอ๋ย การด่าเป็นต้นนั้นจึงตกเป็นของท่านผู้เดียว การด่าเป็นต้นนั้นจึงตกเป็นของท่านผู้เดียว ดูก่อนพราหมณ์ ผู้ใดเขาด่า ก็ด่าตอบ เขาเสียดสี ก็เสียดสีตอบ เขาโต้เถียง ก็โต้เถียงตอบ ผู้นี้เรากล่าวว่า ย่อมบริโภคด้วยกัน ย่อมโต้ตอบกัน แต่พวกเรานั้นไม่ขอบริโภคร่วม ไม่ขอโต้ตอบกับท่านเป็นอันขาด ดังนั้น การด่าเป็นต้นนั้นจึงตกเป็นของท่านแต่ผู้เดียว การด่าเป็นต้นนั้นจึงตกเป็นของท่านแต่ผู้เดียว พราหมณ์เอ๋ย”อักโกสกภารทวาชพราหมณ์ตอบว่า “บริษัทพร้อมด้วยพระราชาย่อมรู้จักพระโคดมผู้เจริญอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมเป็นพระอรหันต์’ ก็เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนพระโคดมผู้เจริญจึงยังโกรธอยู่เล่า”

{๖๓๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ความโกรธจะพึงเกิดขึ้นแกบุคคลผู้ไม่โกรธ ผู้ฝึกตนแล้ว เลี้ยงชีพโดยชอบ ผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ผู้สงบ ผู้คงที่ ได้แต่ไหนเล่า

บุคคลผู้โกรธตอบคนที่โกรธจัดว่าเป็นคนเลวกว่าคนที่โกรธนั้นเสียอีกเพราะเหตุที่โกรธตอบนั้น บุคคลผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

บุคคลใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติระงับใจได้ บุคคลนั้น ชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ตนและผู้อื่น

เมื่อคนทั้งสองฝ่ายคือตนและผู้อื่นต่างกำลังเยียวยากันอยู่ เหล่าผู้ไม่ฉลาดในธรรมย่อมสำคัญพวกเขาว่าเป็นคนโง่เขลา

{๖๓๐๔} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว อักโกสกภารทวาชพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า “คนมีตาดีจักเห็นรูปได้” ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญพร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระโคดมผู้เจริญด้วยเถิด”อักโกสกภารทวาชพราหมณ์ได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ก็ท่านพระอักโกสกภารทวาชะอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกไปอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลาย ผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน เพราะรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”ก็แล ท่านพระอักโกสกภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

๓. อสุรินทกสูตร

ว่าด้วยพราหมณ์อสุรินทกะด่าพระพุทธองค์

{๖๓๕} [๑๘๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชฤห์ อสุรินทกภารทวาชพราหมณ์ได้สดับมาว่า “ได้ยินว่า พราหมณ์ภารทวาชโคตรออกจาก เรือนไปบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระสมณโคดมเสียแล้ว” จึงโกรธ ไม่พอใจ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วก็ด่าว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยวาจาอันหยาบคายอันมิใช่วาจาของผู้ดี เมื่ออสุรินทกภารทวาชพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ทรงนิ่งเสียลำดับนั้นแล อสุรินทกภารทวาพราหมณ์ได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระสมณะ เราชนะท่านแล้ว พระสมณะ เราชนะท่านแล้ว”

{๖๓๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

คนเขลาเมื่อกล่าวคำหยาบด้วยวาจาไป ก็มักสำคัญว่าตนชนะทีเดียว แต่ชัยชนะนั้นกลับตกเป็นของผู้รู้แจ้งซี่งมีความอดกลั้นได้

บุคคลผู้โกรธตอบคนที่โกรธจัดว่าเป็นคนเลวกว่าคนที่โกรธนั้นเสียอีกเพราะเหตุที่โกรธตอบนั้น บุคคลผู้ไม่โกรธตอบคนที่โกรธชื่อว่าชนะสงครามที่ชนะได้ยาก

บุคคลใดรู้ว่าผู้อื่นโกรธแล้ว มีสติสงบใจได้ บุคคลนั้นชื่อว่าประพฤติประโยชน์แก่ทั้งสองฝ่าย คือ แก่ตนและผู้อื่น

เมื่อคนทั้งสองฝ่ายคือตนและผู้อื่นต่างก็เยียวยากันอยู่ เหล่าผู้ไม่ฉลาดในธรรมย่อมสำคัญพวกเขาว่าเป็นคนโง่เขลา