๑. อายาจนสูตร เล่ม ๑๕

๖. พรหมสังยุต

๑. ปฐมวรรค

๑. พรหมายาจนสูตร

ว่าด้วยท้าวมหาพรหมทูลอาราธนา

{๕๕๕} [๑๗๒] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าแรกตรัสรู้ประทับอยู่ที่ต้นอชปาลนิโครธ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ใกล้อุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกเร้นอยู่ในที่รโหฐาน ได้ทรงมีความปริวิตกแห่งพระทัยเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “ธรรม ที่เราได้บรรลุแล้วนี้เป็นธรรมลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก เป็นธรรมสงบ ประณีต หยั่งถึงไม่ได้ด้วยความตรึก ละเอียด รู้ได้แต่บัณฑิต แต่หมู่สัตว์นี้เป็นผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย ก็แลฐานะคืออิทัปปัจจตาปฏิจจสมุปบาทธรรม ได้แก่ ความที่ธรรมเหล่านี้เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านี้ เป็นสภาพอาศัยกันและกันเกิดขึ้นนี้ หมู่สัตว์

ผู้เริงรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในความอาลัย บันเทิงนักในความอาลัย จะพึงเห็นได้โดยยาก แม้ฐานะนี้ คือ ธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง เป็นที่สลัด อุปธิกิเลสทั้งปวง เป็นที่สิ้นตัณหา เป็นที่สิ้นความกำหนัด เป็นที่ดับสนิท เป็นที่หากิเลสเครื่องร้อยรัดมิได้ ก็พึงเห็นได้โดยยาก ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และสัตว์เหล่าอื่นจะไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรานั้นได้ ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา”อนึ่ง คาถาที่น่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน ได้แจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

บัดนี้ เรายังไม่ควรจะประกาศธรรมที่เราได้บรรลุแล้วโดยยาก เพราะธรรมนี้อันสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำแล้วไม่ตรัสรู้ได้โดยง่าย

สัตว์ทั้งหลายผู้อันราคะย้อมแล้ว ถูกกองอวิชชาหุ้มหอไว้แล้ว จักไม่เห็นธรรมอันละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยากละเอียดยิ่ง อันจะยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ทวนกระแสคือนิพพาน

เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพิจารณาเห็นอยู่ดังนี้ พระทัยก็น้อมไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่น้อมไปเพื่อทรงแสดงธรรม

{๕๕๖} ครั้งนั้นแล ท้าวสหัมบดีพรหม ทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยใจแล้วได้มีความปริวิตกว่า “ชาวเราเอ๋ย โลกจะฉิบหายเสียละหนอ โลกจะพินาศเสียละหนอ เพราะว่าพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงน้อมพระทัยไปเพื่อความเป็นผู้ขวนขวายน้อย ไม่ทรงน้อมพระทัยไปเพื่อแสดงธรรมเสียแล้ว” ครั้นแล้วท้าวสหัมบดีพรหมได้อันตรธานไป

ในพรหมโลกแล้วมาปรากฏตัวอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า เหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนที่คู้ออกหรือคู้แขนที่เหยียดเข้าฉะนั้น

ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกชาณุมณฑลเบื้องขวา ลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดทรงแสดงธรรมเถิด เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้มีกิเลสธุลีในจักษุ น้อยก็มีอยู่ เพราะไม่ได้ฟังธรรมสัตว์เหล่านั้นจะเสียประโยชน์ ผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่’ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นแล้วภายหลังได้กล่าวคาถา ประพันธ์อื่นอีกดังนี้ว่า

เมื่อก่อนธรรมที่ไม่บริสุทธิ์ อันคนมีมลทิน ทั้งหลาย คิดไว้แล้ว ได้มีปรากฏในแคว้นมคธ ขอพระองค์ได้โปรดทรงเปิดประตูแห่งอมตธรรมนั่น ขอสัตว์ทั้งหลายจงได้ฟังธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดมลทินตรัสรู้แล้วตามลำดับ

คนตาดียืนอยู่บนยอดเขาศิลาพึงเห็นชุมชนได้โดยรอบฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชา มีพระปัญญา จักษุรอบคอบ ฉันนั้นเหมือนกัน ขอพระองค์ผู้ปราศจากความโศก โปรดเสด็จขึ้นปราสาทที่สำเร็จด้วยธรรม

แล้ว ทรงพิจารณาดูประชุมชนผู้ระทมด้วยความโศก ผู้ถูกชาติชราครอบงำแล้วด้วยเถิด

ข้าแต่พระองค์ผู้กล้า ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ผู้นำหมู่สัตว์ออกจากกันดาร ผู้หาหนี้มิได้ ขอพระองค์จงเสด็จลุกขึ้นเที่ยวไปในโลกเถิด ขอพระผู้มีพระภาคเข้าทรงแสดงธรรมเถิด สัตว์ทั้งหลายผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้จักมีอยู่

{๕๕๗} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับทราบคำอาราธนาของท้าวสหัมบดีพรหมและทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลายแล้ว จึงทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพระพุทธจักษุ เมื่อทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มีที่มีอินทรีย์ กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการ ดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษ โดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและโทษ โดยความเป็นภัยอยู่ก็มี

เหมือนดอกอุบลในกออุบล ดอกปทุมในกอปทุม หรือดอกบุณฑริกในกอบุณฑริก ที่เกิดแล้วในนํ้า เจริญแล้วในน้ำ งอกงามแล้วในนํ้า บางเหล่ายังไม่พ้นนํ้า ยังจมอยู่ในนั้า อันนํ้าหล่อเลี้ยงไว้ บางเหล่าตั้งอยู่เสมอนํ้า บางเหล่าตั้งขึ้นพ้นนํ้า อันนํ้าไม่ติดแล้ว ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักษุอยู่ ก็ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์ที่มีกิเลสธุลีในจักษุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักษุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี บางพวกไม่มีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มีครั้นทรงเห็นแล้ว ได้ตรัสกะห้าวสหัมบดีพรหมด้วยพระคาถาว่า

ดูก่อนพรหม เราเปิดประตูอมตธรรม แก่ท่านแล้ว สัตว์เหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เพราะเรามีความสำคัญว่าเป็นความลำบาก จึงไม่แสดงธรรมที่เราคล่องแคล่ว ที่ประณีตในหมู่มนุษย์

{๕๕๘} ลำดับนั้น ท้าวสหัมบดีพรหมทราบว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดโอกาสเพื่อจะแสดงธรรมแล้ว จึงอภิวาทพระตถาคต ทำประทักษิณแล้ว อันตรธานไปในที่นั้นเอง

๒. คารวสูตร

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าทรงสักการะเคารพธรรม

{๕๕๙} [๑๗๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าแรกตรัสรู้ประทับอยู่ที่ต้นอชปาลนิโครธ ริมฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ใกล้อุรุเวลาประเทศ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จหลีกเร้นอยู่ในที่รโหฐาน ทรงมีความปริวิตกแห่งพระทัยเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “บุคคลผู้ไม่มีที่เคารพ ไม่มีที่ยำเกรง ย่อมอยู่อย่างเป็นทุกข์ เราจะพึงสักการะเคารพอาศัยสมณะหรือพราหมณ์คนไหนอยู่ดีหนอ”{๕๖๐} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าได้มีพระดำริว่า “เราพึงสักการะเคารพอาศัยสมณะหรือพราหมณ์อื่นอยู่เพื่อความบริบูรณ์แห่งลีลขันธ์ที่ยังไม่บริบูรณ์ แต่ว่าเรายังไม่เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นที่ถึงพร้อมด้วยศีลยิ่งกว่าเรา ซึ่งเราควรจะสักการะเคารพอาศัยอยู่ในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์