๓. โคธิกสูตร เล่ม ๑๕

เอวมฺเม สุตํ:- เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา โคธิโก อิสิคิลิปสฺเส วิหรติ กาฬสิลายํ. อถ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต สามายิกํ (๑) เจโตวิมุตฺตึ ผุสิ. อถ โข อายสฺมา โคธิโก ตมฺหา สามายิกาย เจโตวิมุตฺติยา ปริหายิ. ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิ. ทุติยมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก ตมฺหา สามายิกาย เจโตวิมุตฺติยา ปริหายิ. ตติยมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิ. ตติยมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก ตมฺหา ฯเปฯ ปริหายิ. จตุตฺถมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต ฯเปฯ ผุสิ. จตุตฺถมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก ตมฺหา ฯเปฯ

ปริหายิ. ปญฺจมมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก เปฯ ผุสิ. ปญฺจมมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก ฯเปฯ ปริหายิ. ฉฏฺฐมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิ. ฉฏฺฐมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก ตมฺหา สามายิกาย เจโตวิมุตฺติยา ปริหายิ. สตฺตมมฺปิ โข อายสฺมา โคธิโก อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต สามายิกํ เจโตวิมุตฺตึ ผุสิ.

อถ โข อายสฺมโต โคธิกสฺส เอตทโหสิ “ยาว ฉฏฺฐํ ขฺวาหํ สามายิกาย เจโตวิมุตฺติยา ปริหีโน, ยนฺนูนาหํ สตฺถํ อาหเรยฺยนฺ”ติ. อถ โข มาโร ปาปิมา อายสฺมโต โคธิกสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ

“มหาวีร มหาปญฺญ อิทฺธิยา ยสสา ชล

สพฺพเวรภยาตีต ปาเท วนฺทามิ จกฺขุม.

สาวโก เต มหาวีร มรณํ มรณาภิภู

อากงฺขติ เจตยติ ตํ นิเสธ ชุตินฺธร.

กถญฺหิ ภควา ตุยฺหํ สาวโก สาสเน รโต

อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข กาลํ กยิรา ชเนสุตา”ติ.

เตน โข ปน สมเยน อายสฺมโต โคธิเกน สตฺถํ อาหริตํ โหติ. อถ โข ภควา มาโร อยํ ปาปิมา อิติ วิทิตฺวา มารํ ปาปิมนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ

“เอวํ หิ ธีรา กุพฺพนฺติ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ

สมูลํ ตณฺหํ อพฺพุยฺห โคธิโก ปรินิพฺพุโต”ติ.

อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “อายาม ภิกฺขเว เยน อิสิคิลิปสฺสํ กาฬสิลา, เตนุปสงฺ- กมิสฺสาม, ยตฺถ โคธิเกน กุลปุตฺเตน สตฺถํ อาหริตนฺ”ติ. “เอวํ ภนฺเต”ติ โข เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ.

อถ โข ภควา สมฺพหุเลหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ เยน อิสิคิลิปสฺสํ กาฬสิลา, เตนุปสงฺกมิ. อทฺทสา โข ภควา อายสฺมนฺตํ โคธิกํ ทูรโตว มญฺจเก วิวตฺตกฺขนฺธํ เสยฺยมานํ.(๒) เตน โข ปน สมเยน ธูมายิตตฺตํ ติมิรายิตตฺตํ คจฺฉเตว ปุริมํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิสํ, คจฺฉติ อุตฺตรํ ทิสํ, คจฺฉติ ทกฺขิณํ ทิสํ, คจฺฉติ อุทฺธํ, คจฺฉติ อโธ, คจฺฉติ อนุทิสํ.

อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “ปสฺสถ โน ตุเมฺห ภิกฺขเว เอตํ ธูมายิตตฺตํ ติมิรายิตตฺตํ คจฺฉเตว ปุริมํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิสํ, คจฺฉติ อุตฺตรํ ทิสํ, คจฺฉติ ทกฺขิณํ ทิสํ, คจฺฉติ อุทฺธํ, คจฺฉติ อโธ, คจฺฉติ อนุทิสนฺ”ติ. เอวํ ภนฺเต. เอโส โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ สมเนฺวสติ “กตฺถ โคธิกสฺส กุลปุตฺตสฺส วิญฺญาณํ ปติฏฺฐิตนฺ”ติ. อปฺปติฏฺฐิเตน จ ภิกฺขเว วิญฺญาเณน โคธิโก กุลปุตฺโต ปรินิพฺพุโตติ. อถ โข มาโร ปาปิมา เพฬุวปณฺฑุวีณํ (๓) อาทาย เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ คาถาย อชฺฌภาสิ

“อุทฺธํ อโธ จ ติริยํ ทิสาอนุทิสา สฺวหํ

อเนฺวสํ นาธิคจฺฉามิ โคธิโก โส กุหึ คโต”ติ.

โย (๔)ธีโร ธิติสมฺปนฺโน ฌายี ฌานรโต สทา

อโหรตฺตํมนุยุญฺชํ ชีวิตํ อนิกามยํ.

เชตฺวาน มจฺจุโน (๕) เสนํ อนาคนฺตฺวา ปุนพฺภวํ

สมูลํ ตณฺหํ อพฺพุยฺห โคธิโก ปรินิพฺพุโตติ.

ตสฺส โสกปเรตสฺส วีณา กจฺฉา (๖) อภสฺสถ

ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข ตตฺเถวนฺตรธายิถาติ. (๗)

ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ สมัยนั้น ท่านพระโคธิกะอยู่ที่วิหารกาฬศิลาข้างภูเขาอิสิคิลิครั้งนั้น ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว ภายหลังท่านพระโคธิกะเสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว แม้ครั้งที่ ๒ ท่านก็เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว แม้ในครั้งที่

๓ ท่านก็เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๔ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท ฯลฯ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว แม้ในครั้งที่ ๔ ท่านก็เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๕ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท ฯลฯ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว แม้ในครั้งที่ ๕ ท่านก็เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๖ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราว แม้ในครั้งที่ ๖ ท่านก็เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นแม้ครั้งที่ ๗ ท่านพระโคธิกะเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ก็ได้บรรลุเจโตวิมุตติชั่วคราวนั้นอีก

ครั้งนั้น ท่านพระโคธิกะได้มีความคิดดังนี้ว่า “เราได้เสื่อมจากเจโตวิมุตติชั่วคราว ๖ ครั้งแล้ว ทางที่ดีเราพึงนำศัสตรามา ”ลำดับนั้น มารผู้มีบาปทราบความคิดคำนึงของท่านพระโคธิกะด้วยใจแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่าข้าแต่พระมหาวีระผู้มีปัญญามาก

ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ

ผู้ก้าวล่วงเวรและภัยทั้งปวง ผู้มีพระจักษุ

ข้าพระองค์ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาท

ข้าแต่พระมหาวีระผู้ทรงไว้ซึ่งความรุ่งเรือง

สาวกของพระองค์ถูกมรณะครอบงำแล้ว

มุ่งหวังความตายอยู่

ขอพระองค์จงทรงห้ามสาวกของพระองค์นั้นเถิด

ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้ปรากฏในหมู่ชน

สาวกของพระองค์ยินดีในพระศาสนา

มีใจยังไม่ได้บรรลุ ยังเป็นพระเสขะอยู่

จะพึงมรณะได้อย่างไร

ขณะนั้น ท่านพระโคธิกะได้นำศัสตรามา

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า “นี้คือมารผู้มีบาป” จึงได้ตรัสกับมารผู้มีบาปด้วยพระคาถาว่า

นักปราชญ์ทั้งหลายทำอย่างนี้แล

ย่อมไม่ห่วงใยชีวิต

พระโคธิกะถอนตัณหาพร้อมทั้งราก

ปรินิพพานแล้ว

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “มาเถิด ภิกษุ ทั้งหลาย เราจักไปยังวิหารกาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ ซึ่งเป็นสถานที่ที่โคธิกกุลบุตร นำศัสตรามา” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้วต่อมา พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังวิหารกาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ พร้อม ด้วยภิกษุจำนวนมาก ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระโคธิกะนอนคอบิดอยู่บนเตียงแต่ไกลเทียว ก็สมัยนั้น กลุ่มควันกลุ่มหมอกลอยไปทางทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศเฉียง

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเห็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกลอยไปทางทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศใต้ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง และทิศเฉียงหรือไม่” เมื่อภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนอง พระดำรัสแล้ว จึงตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นแลคือมารผู้มีบาป ค้นหาวิญญาณ ของโคธิกกุลบุตรด้วยคิดว่า ‘วิญญาณของโคธิกกุลบุตรสถิตอยู่ ณ ที่ไหน’ ภิกษุ ทั้งหลาย โคธิกกุลบุตรไม่มีวิญญาณสถิตอยู่ ปรินิพพานแล้ว”ครั้งนั้น มารผู้มีบาปถือพิณสีเหลืองเหมือนผลมะตูมสุก เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคถึงที่ประทับ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคด้วยคาถาว่าข้าพระองค์ค้นหาทั้งทิศเบื้องบน

ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องขวาง

คือทั้งทิศใหญ่และทิศเฉียง ก็ไม่พบ

ท่านพระโคธิกะนั้นไป ณ ที่ไหนเล่า

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

นักปราชญ์ผู้ใดสมบูรณ์ด้วยปัญญา

มีปกติเพ่งพินิจ ยินดีในฌานทุกเมื่อ

พากเพียรอยู่ตลอดวันและคืน ไม่เสียดายชีวิต

ชนะกองทัพมัจจุแล้ว ไม่กลับมาสู่ภพใหม่

นักปราชญ์นั้น คือโคธิกกุลบุตร

ได้ถอนตัณหาพร้อมทั้งราก ปรินิพพานแล้ว

พิณได้พลัดตกจากรักแร้

ของมารผู้มีความเศร้าโศก

ในลำดับนั้น มารผู้เป็นยักษ์นั้นเสียใจ

จึงหายตัวไป ณ ที่นั้นเอง

โคธิกสูตรที่ ๓ จบ