วิภังคสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๙

๑๐. ทุติยวิภังคสูตร

ว่าด้วยหน้าที่ของอินทรีย์ ๕

{๘๖๔} [๔๘๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๖} ก็สัทธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ... ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัทธินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๖} ก็วิริยินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย อริยสาวกนั้น(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมที่อันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิริยินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๗} ก็สตินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วยสติเครื่องรักษาตัวอย่างยิ่ง ระลึกได้ ตามระลึกได้ ซึ่งกิจที่ทำและคำที่พูดแม้นานแล้วได้ อริยสาวกนั้น(๑) ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่

(๒) ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ...

(๓) ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ...

(๔) ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสตินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๘} ก็สมาธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้ว ได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต อริยสาวกนั้น(๑) สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

(๒) เธอเข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่(๓) เธอมีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่(๔) เธอเข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสมาธินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๙} ก็ปัญญินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ อริยสาวกนั้นย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”

จบ สุทธิกวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สุทธิกสูตร ๒. ปฐมโสตาปันนสูตร

๓. ทุติยโสตาปันนสูตร ๔. ปฐมอรหันตสูตร

๕. ทุติยอรหันตสูตร ๖. ปฐมสมณพราหมณสูตร

๗. ทุติยอรหันตสูตร ๘. ทัฏฐัพพสูตร

๙. ปฐมวิภังคสูตร ๑๐. ทุติยวิภังคสูตร

๒. มุทุตรวรรค

๑. ปฏิลาภสูตร

ว่าด้วยอินทรีย์ ๕

{๘๗๐} [๔๘๑] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๗๑} ก็สัทธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ทรงเป็นพระอรหันต์... เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัทธินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๗๒} ก็วิริยินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกปรารภสัมมัปปธาน ๔ แล้วย่อมได้ความเพียร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิริยินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๗๓} ก็สตินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกปรารภสติปัฏฐาน ๔ แล้วย่อมได้สติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสตินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๗๔} ก็สมาธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ย่อมทำซึ่งนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสมาธินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๗๕} ก็ปัญญินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปัญญินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”