วิภังคสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๙

เหล่านั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ของความเป็นสมณะหรือประโยชน์ของความเป็นพราหมณ์ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

๘. ทัฏฐัพพสูตร

ว่าด้วยการเห็นอินทรีย์ ๕ ในธรรมต่าง ๆ

{๘๕๒} [๔๗๘] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการคือ อะไรบ้าง คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๕๓} ก็จะพึงเห็นสัทธินทรีย์ได้ในธรรมไหนเล่า ในโสตาปัตติยังคะ ๔ พึงเห็นสัทธินทรีย์ได้ในธรรมนี้{๘๕๔} ก็จะพึงเห็นวิริยินทรีย์ได้ในธรรมไหนเล่า ในสัมมัปปธาน ๔ พึงเห็นวิริยินทรีย์ได้ในธรรมนี้{๘๕๕} ก็จะพึงเห็นสตินทรีย์ได้ในธรรมไหนเล่า ในสติปัฏฐาน ๔ พึงเห็นสตินทรีย์ได้ในธรรมนี้{๘๕๖} ก็จะพึงเห็นสมาธินทรีย์ใด้ในธรรมไหนเล่า ในฌาน ๔ พึงเห็นสมาธินทรีย์ได้ในธรรมนี้{๘๕๗} ก็จะพึงเห็นปัญญินทรีย์ได้ในธรรมไหนเล่า ในอริยสัจ ๔ พึงเห็นปัญญินทรีย์ได้ในธรรมนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”

๙. ปฐมวิภังคสูตร

ว่าด้วยความหมายของอินทรีย์ ๕

{๘๕๘} [๔๗๙] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๕๙} ก็สัทธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้เองโดยชอบ ทรงถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก ทรงเป็นสารถีฝึกบุรุษที่ควรฝึกไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ทรงเป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเบิกบานแล้ว ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม ’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัทธินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๐} ก็วิริยินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิริยินทริย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๑} ก็สตินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วยสติเป็นเครื่องรักษาตัวอย่างยิ่ง ระลึกได้ ตามระลึกได้ซึ่งกิจที่ทำและคำที่พูดแม้นานแล้วได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สตินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ทำนิพพานให้เป็นอารมณ์แล้วได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสมาธินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๓} ก็ปัญญินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาที่ตามเห็นความเกิดและความดับ เป็นปัญญาประเสริฐ เป็นไปเพื่อความรู้แจ้งแทงตลอด เป็นหนทางจะให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าปัญญินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้แล”

๑๐. ทุติยวิภังคสูตร

ว่าด้วยหน้าที่ของอินทรีย์ ๕

{๘๖๔} [๔๘๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์มี ๕ ประการนี้ ๕ ประการ คืออะไรบ้าง คือ สัทธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๖} ก็สัทธินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีศรัทธา คือ เชื่อพระปัญญาตรัสรู้ของตถาคตว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระอรหันต์ ... ทรงเป็นผู้จำแนกธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าสัทธินทรีย์ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๘๖๖} ก็วิริยินทรีย์เป็นไฉน คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อจะละอกุศลธรรม เพื่อจะยังกุศลธรรมให้ถึงพร้อม คือ เป็นผู้เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย อริยสาวกนั้น(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมที่อันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่าวิริยินทรีย์