โมคคัลลานสูตร เล่ม ๑๙

กุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร จิตนี้ด้วย จิตตสมาธินี้ด้วย และปธานสังขารเหล่านี้ด้วย ดังพรรณนามานี้ นี้เรียกว่าอิทธิบาท อันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุอาศัยวิมังสาแล้ว ได้สมาธิ ได้เอกัคคตาจิต นี้เรียกว่าวิมังสาสมาธิ เธอยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคองจิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น เพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความบริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว เหล่านี้เรียกว่าปธานสังขาร วิมังสานี้ด้วย วิมังสาสมาธินี้ด้วย และปธานสังขารเหล่านี้ด้วย ดังพรรณนามานี้ นี้เรียกว่าอิทธิบาท อันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร”

๔. โมคคัลลานสูตร

ว่าด้วยพระโมคคัลลานะแสดงฤทธิ์

{๑๑๕๔} [๘๒๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปราสาทของมิคารมารดา ในปุพพาราม ใกล้พระนครสาวัตถี สมัยนั้น ภิกษุหลายรูปซึ่งอยู่ที่ปราสาทของมิคารมารดาชั้นล่าง เป็นผู้ฟุ่งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์

{๑๑๕๕} ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระมหาโมคคัลลานะมารับสั่งว่า “ดูก่อนโมคคัลลานะ เพื่อนร่วมพรหมจรรย์เหล่านี้ซึ่งอยู่ที่ปราสาทของมิคารมารดาชั้นล่าง เป็นผู้ฟุ้งซ่าน เย่อหยิ่ง กลับกลอก ปากกล้า แก่คุย ลืมสติ ขาดสัมปชัญญะ จิตใจไม่ตั้งมั่น ไม่มั่นคง ไม่สำรวมอินทรีย์ ไปเถิดโมคคัลลานะ เธอจงยังภิกษุเหล่านั้นให้สังเวช”{๑๑๕๖} ท่านพระมหาโมคคัลลานะทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้แสดงอิทธาภิสังขารให้ปราสาทของมิคารมารดาสะเทือนสะท้านหวั่นไหว ด้วยนิ้วหัวแม่เท้า

ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเกิดความสลดใจ ขนพองสยองเกล้า ได้ไปยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วพูดกันว่า ‘น่าอัศจรรย์หนอ ท่าน น่าแปลกใจหนอ ท่าน ลมก็ไม่มี ทั้งปราสาทของมิคารมารดานี้ก็มีรากลึก ฝังไว้ดีแล้ว ไม่น่าจะโยกคลอนได้ แต่ถึงกระนั้นก็ตาม ปราสาทนี้ก็สะเทือนสะท้านหวั่นไหวแล้ว”{๑๑๕๗} ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปยังที่ซึ่งภิกษุเหล่านั้นอยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเกิดความสลดใจ ขนพอง สยองเกล้าไปยืนอยู่ ณ สมควรข้างหนึ่งเพราะเหตุอะไร”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ลมก็ไม่มี ทั้งปราสาทของมิคารมารดานี้ก็มีรากลึกฝังไว้ดีแล้ว ไม่น่าจะโยกคลอนได้ แต่ถึงกระนั้นก็ตาม ปราสาทนี้ก็สะเทือนสะท้านหวั่นไหวแล้ว”

{๑๑๕๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุโมคคัลลานะประสงค์จะให้เธอทั้งหลายสังเวชจึงทำปราสาทของมิคารมารดาให้สะเทือนสะท้านหวั่นไหวด้วยนิ้วหัวแม่เท้า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุโมคคัลลานะมีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญธรรมเหล่าไหน เพราะทำให้มากซึ่งธรรมเหล่าไหน”

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของพวกข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำ มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า ขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

{๑๑๕๙} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง ภิกษุโมคคัลลานะมีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ อิทธิบาท ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุโมคคัลลานะเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ...วิริยสมาธิ ...จิตตสมาธิ ...วิมังสาสมาธิและปธานสังขารดังนี้ว่า ‘วิมังสาของเราจักไม่หย่อนเกินไป ไม่ถูกประคองเกินไป ไม่หดหู่ในภายใน ไม่ฟุ้งซ่านไปในภายนอก’ และเธอมีความสำคัญในเบื้องหลังและเบื้องหน้าอยู่ว่า ‘เบื้องหน้าฉันใด เบื้องหลังก็ฉันนั้น เบื้องหลังฉันใด เบื้องหน้าก็ฉันนั้น เบื้องล่างฉันใด เบื้องบนก็ฉันนั้น เบื้องบนฉันใด เบื้องล่างก็ฉันนั้น กลางวันฉันใด กลางคืนก็ฉันนั้น กลางคืนฉันใด กลางวันก็ฉันนั้น’ เธอมีจิตเปิดเผย ไม่มีอะไรหุ้มห่อ อบรมจิตให้สว่างอยู่ ภิกษุโมคคัลลานะมีฤทธิ์มากอย่างนี้มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล{๑๑๖๐} – {๑๑๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ภิกษุโมคคัลลานะย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ เหล่านี้ ภิกษุโมคคัลลานะจึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้”

(ก็บัณฑิตพึงขยายอภิญญาให้พิสดารออกไปอย่างนี้)

๕. อุณณาภพราหมณสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาเพื่อละฉันทะ

{๑๑๖๒} [๘๒๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๑๑๖๓} สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล อุณณาภพราหมณ์เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระอานนท์ว่า“ดูก่อนท่านอานนท์ ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ อาตมาประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อละฉันทะ”

{๑๑๖๔} “ดูก่อนท่านอานนท์ ก็มรรคา ปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้นมีอยู่หรือ”

“มีอยู่ พราหมณ์”

{๑๑๖๕} “ดูก่อนท่านอานนท์ ก็มรรคาเพื่อละฉันทะนั้นเป็นไฉน ปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอัน ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร นี้แลเป็นมรรคา เป็นปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้น”{๑๑๖๖} “ดูก่อนท่านอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฉันทะนั้นเป็นของมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี บุคคลจักละฉันทะด้วยฉันทะนั่นเอง ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้”