พราหมณสูตร เล่ม ๑๙

๕. อุณณาภพราหมณสูตร

ว่าด้วยปฏิปทาเพื่อละฉันทะ

{๑๑๖๒} [๘๒๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๑๑๖๓} สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล อุณณาภพราหมณ์เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถามท่านพระอานนท์ว่า“ดูก่อนท่านอานนท์ ท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมเพื่อประโยชน์อะไร”

ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ดูก่อนพราหมณ์ อาตมาประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อละฉันทะ”

{๑๑๖๔} “ดูก่อนท่านอานนท์ ก็มรรคา ปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้นมีอยู่หรือ”

“มีอยู่ พราหมณ์”

{๑๑๖๕} “ดูก่อนท่านอานนท์ ก็มรรคาเพื่อละฉันทะนั้นเป็นไฉน ปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้นเป็นไฉน”

“ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอัน ประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร นี้แลเป็นมรรคา เป็นปฏิปทาเพื่อละฉันทะนั้น”{๑๑๖๖} “ดูก่อนท่านอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฉันทะนั้นเป็นของมีอยู่ ไม่ใช่ไม่มี บุคคลจักละฉันทะด้วยฉันทะนั่นเอง ข้อนี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

{๑๑๖๗} “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้น อาตมาขอย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านเห็นควรอย่างไร พึงตอบอย่างนั้นเถิด ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ในเบื้องต้นท่านได้มีความพอใจว่าจักไปอาราม เมื่อท่านไปถึงอารามแล้ว ความพอใจที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไปมิใช่หรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

“ในเบื้องต้น ท่านได้มีความเพียรว่าจักไปอาราม เมื่อท่านไปถึงอารามแล้ว ความเพียรที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไปมิใช่หรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

“ในเบื้องต้น ท่านได้มีความคิดว่าจักไปอาราม เมื่อท่านไปถึงอารามแล้ว ความคิดที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไปมิใช่หรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

“ในเบื้องต้น ท่านได้ตริตรองพิจารณาว่าจักไปอาราม เมื่อท่านไปถึงอารามแล้ว ความตริตรองพิจารณาที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไปมิใช่หรือ”

“อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ”

{๑๑๖๘} – {๑๑๖๙} “ดูก่อนพราหมณ์ อย่างนั้นเหมือนกัน ภิกษุใดเป็นพระอรหันตขีณาสพอยู่จบพรหมจรรย์ มีกิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนแล้วโดยลำดับ มีกิเลสเครื่องประกอบสัตว์ไว้ในภพหมดสิ้นแล้ว หลุดพ้นแล้วเพราะรู้โดยชอบ ภิกษุนั้นในเบื้องต้นก็มีความพอใจเพื่อบรรลุอรหัต เมื่อบรรลุแล้ว ความพอใจที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไป ในเบื้องต้นก็มีความเพียรเพื่อบรรลุอรหัต เมื่อบรรลุแล้ว ความเพียรที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไป ในเบื้องต้นก็มีความคิดเพื่อบรรลุอรหัต เมื่อบรรลุแล้ว ความคิดที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไป ในเบื้องต้นก็มีความตริตรองพิจารณาเพื่อบรรลุอรหัต เมื่อบรรลุแล้วความตริตรองพิจารณาที่เกิดขึ้นนั้นก็ระงับไป

ดูก่อนพราหมณ์ ท่านจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เมื่อเป็นเช่นนั้น ความพอใจนั้นยังมีอยู่หรือว่าไม่มี”

“ข้าแต่ท่านอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ความพอใจก็ยังมีอยู่โดยแท้ จะไม่มีหามิได้ ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก ข้าแต่ท่านพระอานนท์ ภาษิตของท่านไพเราะนัก ข้าแต่ท่านอานนท์ ท่านประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่ควํ่า เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๖. ปฐมสมณพราหมณสูตร

ว่าด้วยมีฤทธานุภาพมากเพราะเจริญอิทธิบาท ๔

{๑๑๗๐} [๘๒๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในอดีตกาลที่เป็นผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก ทั้งหมดนั้นเป็นผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากได้ก็เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในอนาคตกาลที่จักมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก ทั้งหมดนั้นจักเป็นผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากได้ก็เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในปัจจุบันที่เป็นผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก ทั้งหมดนั้นเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากได้ก็เพราะเจริญ เพราะทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔อิทธิบาท ๔ คืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบ