กายสูตร เล่ม ๑๙

{๓๕๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว เจริญโพชฌงค์ ๗ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ อยู่อย่างไรเล่า จึงถึงความเป็นใหญ่ไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ย่อมเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... วิริยสัมโพชฌงค์... ปีติสัมโพชฌงค์... ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... สมาธิสัมโพชฌงค์... อุเบกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุอาศัยศีล ตั้งอยู่ในศีลแล้ว เจริญโพชฌงค์ ๗ ทำให้มากซึ่งโพชฌงค์ ๗ อยู่อย่างนี้แล จึงถึงความเป็นใหญ่ไพบูลย์ในธรรมทั้งหลาย”

๒. กายสูตร

ว่าด้วยอาหารของนิวรณ์ ๕

{๓๕๗} [๑๘๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ฉันใด แม้นิวรณ์ ๕ ก็มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

{๓๕๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ (ความพอใจรักใคร่ในกาม) ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิต มีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการ (การทำในใจโดยไม่แยบคาย) ในสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันทะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งกามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๕๙} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิฆนิมิต มีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในปฏิฆนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๐} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะ (ความที่จิตหดหู่และเคลิบเคลิ้ม) ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่ แห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่ยินดี ความเกียจคร้าน

ความบิดขี้เกียจ ความเมาอาหาร ความที่ใจหดหู่มีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในสิ่งเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว{๓๖๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะ (ความที่จิตฟุ้งซ่านและรำคาญ) ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สงบใจมีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในความไม่สงบใจนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว{๓๖๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉา (ความลังเลสสงสัย)ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉามีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์เต็มที่แห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว

{๓๖๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันใด แม้นิวรณ์ ๕ นี้ก็มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”

อาหารของโพชฌงค์ ๗

{๓๖๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันใด แม้โพชฌงค์ ๗ ก็มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๕} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๖} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๗} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความริเริ่ม ความพยายาม ความบากบั่นมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในสิ่งเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความ

เกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๘} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดหรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๖๙} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ความสงบกาย ความสงบจิตมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในความสงบนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๗๐} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธินิมิต อัพยัคฆนิมิต มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๓๗๑} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขา

สัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

{๓๗๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันใด แม้โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้ก็มีอาหารเป็นที่ตั้ง ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอาหาร ไม่มีอาหารก็ดำรงอยู่ไม่ได้ ฉันนั้นเหมือนกัน”

๓. สีลสูตร

ว่าด้วยการหลีกออก ๒ วิธี

{๓๗๓} [๑๘๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยศีล เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยสมาธิ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยปัญญา เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยวิมุตติ เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยวิมุตติญาณทัสสนะ การได้เห็นภิกษุเหล่านั้นก็ดี การได้ฟังภิกษุเหล่านั้นก็ดี การเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นก็ดี การเข้าไปนั่งใกล้ภิกษุเหล่านั้นก็ดี การระลึกถึงภิกษุเหล่านั้นก็ดี การบวชตามภิกษุเหล่านั้นก็ดี แต่ละอย่าง ๆ เรากล่าวว่า มีอุปการะมาก ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่าผู้ที่ได้ฟังธรรมของภิกษุเห็นปานนั้นแล้วย่อมหลีกออกอยู่ด้วย ๒ ทาง คือ หลีกออกทางกาย ๑ หลีกออกทางจิต ๑ เธอหลีกออกอยู่อย่างนั้นแล้วย่อมระลึกถึง ย่อมตรึกถึงธรรมนั้น