พาหิยสูตร เล่ม ๑๙

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างนี้แล{๗๔๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีจักเป็นผู้ใคร่ต่อการศึกษา ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๕. พาหิยสูตร

ว่าด้วยศีลเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรม

{๗๔๗} [๓๘๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพาหิยะ เพราะฉะนั้น เธอจงชำระเบื้องต้นของกุศลธรรมให้บริสุทธิ์เสียก่อน ก็อะไรเล่าเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรม คือ ศีลที่บริสุทธิ์ดีและความเห็นที่ตรง ”

{๗๔๘} ดูก่อนพาหิยะ เมื่อใดแล ศีลของเธอจักบริสุทธิ์ดี และความเห็นของเธอตรง เมื่อนั้น เธอพึงอาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้วเจริญสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง ดูก่อนพาหิยะ เธอจงพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... จงพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่... จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อใด เธออาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้วจักเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้อย่างนี้ เมื่อนั้น เธอพึงหวังความเจริญในกุศลธรรมทั้งหลาย อย่างเดียวตลอดคืนหรือวันที่จักมาถึงได้ ไม่มีความเสื่อมเลย”{๗๔๙}

ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพังไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดังนี้ และท่านพระพาหิยะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลาย

๖. อุตติยสูตร

ว่าด้วยอาศัยศีลเจริญสติปัฏฐาน ๔

{๗๕๐} [๓๘๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระอุตติยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ... แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานด้วยเถิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุตติยะ เพราะฉะนั้น เธอจงชำระ เบื้องต้นของกุศลธรรมให้บริสุทธิ์เสียก่อน ก็อะไรเล่าเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรม คือ ศีลที่บริสุทธิ์ดีและความเห็นที่ตรง {๗๕๑} ดูก่อนอุตติยะ เมื่อใดแลศีลของเธอจักบริสุทธิ์ดี และความเห็นของเธอตรง เมื่อนั้นเธอพึงอาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้วเจริญสติปัฏฐาน ๔ สติปัฏฐาน ๔ คืออะไรบ้าง คือ เธอจงพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ จงพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... จงพิจารณาเห็นจิตในจิต ... จงพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนอุตติยะ เมื่อใด เธออาศัยศีล ตั้งมั่นอยู่ในศีลแล้วจักเจริญสติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้อย่างนี้ เมื่อนั้น เธอจักถึงนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งวัฏฏะได้”{๗๕๒} ครั้งนั้นแล ท่านพระอุตติยะชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วลุกจากอาสนะ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ทำประทักษิณแล้วหลีกไป ครั้งนั้นแล ท่านพระอุตติยะปลีกตัวออกจากหมู่ อยู่ตามลำพัง