เจลสูตร เล่ม ๑๙

เป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือ มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด

การมีธรรมเป็นเกาะมีธรรมเป็นที่พึ่ง

ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างนี้แล{๗๔๐} ดูก่อนอานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีจักเป็นผู้ใคร่ต่อการศึกษา ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๔. อุกกเจลสูตร

ว่าด้วยทรงปรารภการนิพพานของคู่อัครสาวกที่อุกกเจลนคร

{๗๔๑} [๓๘๐] สมัยหนึ่ง เมื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะปรินิพพานแล้วไม่นาน พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่แทบฝั่งแม่นํ้าคงคา ใกล้อุกกเจลกนคร ในแคว้นวัชชี พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อมประทับนั่งอยู่กลางแจ้ง

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชำเลืองดูภิกษุสงฆ์ผู้นิ่งอยู่แล้วตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสารีบุตรและโมคคัลลานะปรินิพพานแล้วไม่นาน บริษัทของเรานี้ปรากฏเหมือนว่างเปล่า สารีบุตรและโมคคัลลานะอยู่ในทิศใด บริษัทนั้นของเราจะไม่ว่างเปล่า จะไม่มีความกังวลในทิศนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ได้มีแล้วในอดีตกาลก็มีคู่สาวกนี้เป็นอย่างยิ่ง เหมือนกับสารีบุตรและโมคคัลลานะของเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าที่จักมีในอนาคตกาลก็จักมีคู่สาวกนี้เป็นอย่างยิ่งเหมือนกับสารีบุตรและโมคคัลลานะของเราเช่นกัน

{๗๔๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์นักสำหรับสาวกทั้งหลาย เป็นเรื่องที่น่าแปลกใจนักสำหรับสาวกทั้งหลาย ที่สาวกทั้งหลายจักทำตามคำสอน ทำตามโอวาทของพระศาสดา และจักเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจ น่าเคารพ น่าสรรเสริญของบริษัท ๔{๗๔๓} เป็นเรื่องที่น่าอัศจรรย์นักสำหรับตถาคต เป็นเรื่องที่น่าแปลกใจนักสำหรับตถาคต ที่แม้เมื่อคู่สาวกเห็นปานนี้ปรินิพพานแล้ว ความโศกหรือความร่ำไรก็มิได้มีแก่ตถาคต เพราะฉะนั้น จะพึงได้ในสิ่งนี้แต่ที่ไหน สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปรุงแต่งแล้ว มีการแตกทำลายไปเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าแตกทำลายไปเลย’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้”{๗๔๔}

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนลำต้นซึ่งใหญ่กว่าเขาของต้นไม้ใหญ่ ที่มีแก่นยืนต้นอยู่พึงล้มทลายลง ฉันใด สารีบุตรและโมคคัลลานะของภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ซึ่งมีแก่นดำรงอยู่ก็ปรินิพพานแล้ว ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะฉะนั้นจะพึงได้ในสิ่งนั้นแต่ที่ไหน สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปรุงแต่งแล้ว มีการแตกทำลายไปเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าแตกทำลายไปเลย’ ดังนี้ มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอานนท์ {๗๔๕} เพราะฉะนั้นแหละ เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่อื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง อย่ามีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่อย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกายในกาย มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนา ... ย่อมพิจารณาเห็นจิตในจิต ... ย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรม มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ ดูก่อนอานนท์ ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างนี้แล{๗๔๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักเป็นผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง คือมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งบรรดามีจักเป็นผู้ใคร่ต่อการศึกษา ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศที่สุด”

๕. พาหิยสูตร

ว่าด้วยศีลเป็นเบื้องต้นแห่งกุศลธรรม

{๗๔๗} [๓๘๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

ครั้งนั้นแล ท่านพระพาหิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ ซึ่งข้าพระองค์ได้ฟังแล้วจะพึงปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพัง ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานด้วยเถิด”