อาหารสูตร เล่ม ๑๙

๖. โพชฌังคฉัฏฐกะ

๑. อาหารสูตร

ว่าด้วยอาหารของนิวรณ์และโพชฌงค์

{๕๒๒} [๒๓๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอาหารและสิ่งที่มิใช่อาหารของนิวรณ์ ๕ และโพชฌงค์ ๗ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๓} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สุภนิมิตมีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในสุภนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๔} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปฏิฆนิมิตมีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในปฏิฆนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๕} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่ยินดี ความเกียจคร้าน ความบิดขี้กียจ

ความเมาอาหาร ความที่ใจหดหู่ มีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโส มนสิการ ในสิ่งเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๖} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความไม่สงบใจมีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในความไม่สงบใจนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งอุทธัจจ กุกอุจจะที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๗} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งวิจิกิจฉามีอยู่ การทำให้มากซึ่งอโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว

อาหารของโพชฌงค์ ๗

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๘} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๒๙} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจย

สัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๐} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความริเริ่ม ความพยายาม ความบากบั่นมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในสิ่งเหล่านั้น

นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๑} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๒} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสิทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบกาย ความสงบจิตมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในความสงบนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสิทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๓} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่

เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธินิมิต อัพยัคฆนิมิตมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในนิมิตนั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๔} ก็อะไรเล่าเป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นอาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

สิ่งที่มิใช่อาหารของนิวรณ์

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๕} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อสุภนิมิต มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในอสุภนิมิตนั้น นี้เป็นสิ่งมิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งกามฉันท์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๖} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมตตาเจโตวิมุตติ มีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในเมตตาเจโตวิมุตตินั้น นี้เป็นสิ่งมิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งพยาบาทที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๗} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย ความริเริ่ม ความพยายาม ความบากบั่นมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในสิ่งเหล่านั้น นี้เป็นสิ่งมิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๘} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่ง อุทธัจจกุกอุจจะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบใจมีอยู่

การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในความสงบใจนั้น นี้เป็นสิ่งมิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๓๙} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวมีอยู่ การทำให้มากซึ่งโยนิโสมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้เป็นสิ่งมิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความไพบูลย์ยิ่งขึ้นแห่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว

สิ่งที่มิใช่อาหารของโพชฌงค์ ๗

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๐} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความ

เกิดขึ้นแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๑} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๒} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความริเริ่ม ความพยายาม ความบากบั่นมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในสิ่งเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๓} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๔} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความสงบกาย ความสงบ

จิตมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๕} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธินิมิต อัพยัคฆนิมิตมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในนิมิตนั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๖} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว”

๒. ปริยายสูตร

ว่าด้วยปริยายนิวรณ์ ๕

{๕๔๗} [๒๓๓] ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความดำริว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อน ก็ยังเช้านักอย่ากระนั้นเลย เราเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า” ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้น