ปริยายสูตร เล่ม ๑๙

จิตมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๕} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สมาธินิมิต อัพยัคฆนิมิตมีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในนิมิตนั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้วดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๔๖} ก็อะไรเล่ามิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ การไม่ทำให้มากซึ่งมนสิการในธรรมเหล่านั้น นี้มิใช่อาหารเพื่อความเกิดขึ้นแห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด หรือเพื่อความเจริญเต็มที่แห่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว”

๒. ปริยายสูตร

ว่าด้วยปริยายนิวรณ์ ๕

{๕๔๗} [๒๓๓] ครั้งนั้นแล เป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นได้มีความดำริว่า “การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อน ก็ยังเช้านักอย่ากระนั้นเลย เราเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า” ภิกษุเหล่านั้นจึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้น

แล้วได้ปราศรัยกับพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ภิกษุทั้งหลายนั่งเรียบร้อยแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวว่า “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิตทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง’ ดังนี้แม้พวกเราก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลังแล้วเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง’ ดังนี้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรเป็นความแปลกกัน อะไรเป็นประโยคที่ยิ่งหย่อน อะไรเป็นความต่างกัน ระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือว่าระหว่างธรรมเทศนาของพวกเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรืออนุศาสนีของพวกเรากับอนุศาสนีของพระสมณโคดม”{๕๔๘} ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านคำพูดของอัญเดียรถีย์ปริพาชกพวกนั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยตั้งใจว่า “จักทราบเนื้อความแห่งคำพูดนี้ได้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้า”

{๕๔๙} ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นครั้นเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถี กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อเช้าวันนี้ข้าพระองค์ทั้งหลายครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี ข้าพระองค์ทั้งหลายได้มีความดำริว่า ‘การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตในพระนครสาวัตถีก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า’ ลำดับนั้น พวกข้าพระองค์เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพวก

อัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้พูดกะพวกข้าพระองค์ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิตทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง’ ดังนี้ แม้พวกเราก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลังแล้วเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง’ ดังนี้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรเป็นความแปลกกัน

อะไรเป็นประโยคที่ยิ่งหย่อน อะไรเป็นความต่างกัน ระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือว่าระหว่างธรรมเทศนาของพวกเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรืออนุศาสนีของพวกเรากับอนุศาสนีของพระสมณโคดม’ {๕๕๐} ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์ไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านคำพูดของอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกมาด้วยตั้งใจว่า ‘จักทราบเนื้อความของคำพูดนี้ได้ในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าพระพุทธเจ้าข้า”{๕๕๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ ควรจะถูกเธอทั้งหลายถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็เหตุที่นิวรณ์ ๕ อาศัยแล้วกลายเป็น

๑๐ อย่าง เหตุที่โพชฌงค์ ๗ อาศัยแล้วกลายเป็น ๑๔ อย่างมีอยู่หรือ’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถูกพวกเธอถามอย่างนี้แล้วจักแก้ไม่ได้เลย และจักถึงความอึดอัดอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะปัญหาที่ถามไม่ใช่อยู่ในวิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่เห็นบุคคลในโลกตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ที่จะยังจิตให้ยินดีด้วยการแก้ปัญหาเหล่านี้ เว้นเสียจากตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากตถาคต หรือจากสาวกของตถาคตนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๒} ก็เหตุที่นิวรณ์ ๕ อาศัยแล้วกลายเป็น ๑๐ อย่าง เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๓} แม้กามฉันท์ในภายในก็เป็นนิวรณ์ แม้กามฉันท์ในภายนอกก็เป็นนิวรณ์ กามฉันท์นี้มาสู่อุเทศ ดังนี้ว่า ‘กามฉันทนิวรณ์’ แม้โดยเหตุนี้ กามฉันทนิวรณ์นั้นจึงเป็น ๒ อย่างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๔} แม้พยาบาทในภายในก็เป็นนิวรณ์ แม้พยาบาทในภายนอกก็เป็นนิวรณ์ พยาบาทนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘พยาบาทนิวรณ์’ แม้โดยเหตุนี้ พยาบาทนิวรณ์นั้นจึงเป็น ๒ อย่างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๕} แม้ถีนะก็เป็นนิวรณ์ แม้มิทธะก็เป็นนิวรณ์ ถีนมิทธะนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘ถีนมิทธนิวรณ์’ แม้โดยเหตุนี้ ถีนมิทธนิวรณ์ นั้นจึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๖} แม้อุทธัจจะก็เป็นนิวรณ์ แม้กุกกุจจะก็เป็นนิวรณ์ อุทธัจจกุกกุจจะนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์’ แม้โดยเหตุนี้อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์นั้นจึงเป็น ๒ อย่างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๗} แม้วิจิกิจฉาในธรรมทั้งหลายในภายในก็เป็นนิวรณ์ แม้วิจิกิจฉาในธรรมทั้งหลายในภายนอกก็เป็นนิวรณ์ วิจิกิจฉานี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘วิจิกิจฉานิวรณ์’ แม้โดยเหตุนี้ วิจิกิจฉานิวรณ์นั้นจึงเป็น ๒ อย่างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๘} เหตุนี้แลที่นิวรณ์ ๕ อาศัยแล้วกลายเป็น ๑๐ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๕๙} ก็เหตุที่โพชฌงค์ ๗ อาศัยแล้วกลายเป็น ๑๔ อย่าง เป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๐} แม้สติในธรรมทั้งหลายในภายในก็เป็นสติสัมโพชฌงค์ แม้สติในธรรมทั้งหลายในภายนอกก็เป็นสติสัมโพชฌงค์ สตินั้นมาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘สติสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ สติสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๑} แม้การที่บุคคลเลือกเฟ้น ตรวจตรา ถึงความพินิจพิจารณาด้วยปัญญาในธรรมทั้งหลายในภายใน ก็เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ แม้การที่บุคคลเลือกเฟ้น ตรวจตรา ถึงความพินิจพิจารณาด้วยปัญญาในธรรมทั้งหลายในภายนอก ก็เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ การเลือกเฟ้นธรรมนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่างดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๒} แม้ความเพียรทางกายก็เป็นวิริยสัมโพชฌงค์ แม้ความเพียรทางจิตก็เป็นวิริยสัมโพชฌงค์ ความเพียรนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ วิริยสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๓} แม้ปีติที่มีวิตกมีวิจารก็เป็นปีติสัมโพชฌงค์ แม้ปีติที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารก็เป็นปีติสัมโพชฌงค์ ปีตินี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ ปีติสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๔} แม้ความสงบกายก็เป็นปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ แม้ความสงบจิตก็เป็นปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ความสงบนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๕} แม้สมาธิที่มีวิตกมีวิจารก็เป็นสมาธิสัมโพชฌงค์ แม้สมาธิที่ไม่มีวิตกไม่มีวิจารก็เป็นสมาธิสัมโพชฌงค์ สมาธินี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ สมาธิสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๖๖} แม้ความวางเฉยในธรรมทั้งหลายในภายในก็เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ แม้ความวางเฉยในธรรมทั้งหลายในภายนอกก็เป็นอุเบกขาสัมโพชฌงค์ คำว่าวางเฉยนี้มาสู่อุเทศดังนี้ว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์’ แม้โดยเหตุนี้ อุเบกขาสัมโพชฌงค์จึงเป็น ๒ อย่าง

{๕๖๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเหตุนี้แลที่โพชฌงค์ ๗ อาดัยแล้วกลายเป็น ๑๔ อย่าง”

๓. อัคคิสูตร

ว่าด้วยการเจริญโพชฌงค์ตามกาล

{๕๖๘} [๒๓๔] ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังพระนครสาวัตถี (ความต่อไปเหมือนปริยายสูตร)

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ ควรถูกเธอทั้งหลายถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน เป็นเวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน สมัยใดจิตฟุ้งซ่าน สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน เป็นเวลาที่จะเจริญโพชฌงค์อย่างไหน’ พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกถูกพวกเธอถามอย่างนี้แล้ว จักแก้ไม่ได้เลย และจักถึงความอึดอัดอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะปัญหาที่ถามไม่ใช่อยู่ในวิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ที่จะยังจิตให้ยินดีด้วยการแก้ปัญหาเหล่านี้ เว้นเสียจากตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากตถาคตหรือจากสาวกของตถาคตนี้

เมื่อจิตหดหู่ควรและไม่ควรเจริญโพชฌงค์อย่างไหน

{๕๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมัยใดจิตหดหู่ สมัยนั้นมิใช่เวลาที่จะเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ มิใช่เวลาที่จะเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าจิตหดหู่ จิตที่หดหู่นั้นยากที่จะให้ตั้งขึ้นได้ด้วยธรรมเหล่านั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนที่ต้องการจะก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้น เขาจึงใส่หญ้าสด โคมัยสด ไม้สด พ่นน้ำ และโปรยฝุ่นลงไปในไฟนั้น คนผู้นั้นจะสามารถก่อไฟกองน้อยให้ลุกโพลงขึ้นได้ไหมเล่า”