สคารวสูตร เล่ม ๑๙

ปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราไม่พึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมไม่มีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงแยกสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้นออกเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมวางเฉย มีสติสัมปชัญญะในสิ่งทั้งสองนั้นอยู่ได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เธอคำนึงอยู่ว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนะอยู่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวอุเบกขาเจโตวิมุตติของภิกษุผู้มีโลกิยปัญญา ผู้ยังแทงตลอดวิมุตติที่สูงขึ้นไม่ได้ว่ามีอากิญจัญญายตนะเป็นอย่างยิ่ง”

๕. สคารวสูตร

ว่าด้วยนิวรณ์เป็นปัจจัยให้มนต์ไม่แจ่มแจ้ง

{๖๐๑} [๒๓๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

{๖๐๒} ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อว่าสคารวะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมามานแล้วไม่แจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็ยังแจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

{๖๐๓} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ สมัยใดแล บุคคลมีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

{๖๐๔} ดูก่อนพราหมณ์ เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ระคนด้วยสีครั่ง สีเหลืองขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงอ่อน ถึงคนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๐๕} สมัยใด บุคคลมีใจถูกพยาบาทกลุ้มรุม ถูกพยาบาทครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็น แม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๐๖} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ร้อนเพราะไฟเดือดพล่าน มีไอพลุ่งขึ้น ถึงคนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ

พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกพยาบาทกลุ้มรุม ถูกพยาบาทครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้นเขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๐๗} สมัยใด บุคคลมีใจถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ถูกถีนมิทธะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๐๘} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีน้ำเต็ม แต่มีสาหร่ายและจอกแหนปกคลุมไว้ ถึงคนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะน้ำนั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ถูกถีนมิทธะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๐๙} สมัยใด บุคคลมีใจถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง

ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๐} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ถูกลมพัดไหว กระเพื่อมเกิดเป็นคลื่นอยู่ ถึงคนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๑๑} สมัยใด บุคคลมีใจถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉาครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๒} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ขุ่นมัวเป็นเปือกตม ทั้งถูกวางไว้ในที่มืด ถึงคนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็ไม่พึงรู้ไม่พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ถูกวิจิกิจฉาครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมไม่รู้ไม่เห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้น

ตามความเป็นจริง {๖๑๓} มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมานานแล้วก็ไม่แจ่มแจ้งในบางคราวได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย

เหตุปัจจัยที่ทำให้มนต์แจ่มแจ้ง

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๔} ส่วนสมัยใดแล บุคคลมีใจไม่ถูกกามราคะกลุ้มรุมไม่ถูกกามราคะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๕} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม ไม่ระคนด้วยสีครั่ง สีเหลืองขมิ้น สีเขียว หรือสีแดงอ่อน คนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะน้ำนั้นอยู่ พึงรู้พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกกามราคะกลุ้มรุม ไม่ถูกกามราคะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๑๖} สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกพยาบาทกลุ้มรุม ไม่ถูกพยาบาทครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็น

จริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๗} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ไม่ร้อนเพราะไฟไม่เดือดพล่าน ไม่มีไอพลุ่งขึ้น คนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็พึงรู้พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกพยาบาทกลุ้มรุม ไม่ถูกพยาบาทครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๑๘} สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ไม่ถูกถีนมิทธะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๑๙} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ไม่มีสาหร่าย และแหนปกคลุมไว้ คนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็พึงรู้ พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ไม่ถูกถีนมิทธะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง

มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๒๐} สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ไม่ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๒๑} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม แต่ไม่ถูกลมพัดไหวเป็นคลื่น คนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะน้ำนั้นอยู่ ก็พึงรู้พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกอุทธัจจกุกกุจจะกลุ้มรุม ไม่ถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลยยังมีอีกข้อหนึ่ง พราหมณ์ {๖๒๒} สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ไม่ถูกวิจิกิจฉาครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๒๓} เปรียบเหมือนภาชนะซึ่งมีนํ้าเต็ม ใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ทั้งถูกวางไว้ในที่แจ้ง คนที่ตาดีมองดูเงาหน้าของตนในภาชนะนํ้านั้นอยู่ ก็พึงรู้พึงเห็นตามความเป็นจริงได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกันแหละ พราหมณ์ สมัยใด บุคคลมีใจไม่ถูกวิจิกิจฉากลุ้มรุม ไม่ถูกวิจิกิจฉาครอบงำ และรู้เห็นการสลัดออกซึ่งวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง สมัยนั้น เขาย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยชน์ตนตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยซน์ผู้อื่นตามความเป็นจริง ย่อมรู้ย่อมเห็นแม้ซึ่งประโยซน์ทั้งสองนั้นตามความเป็นจริง มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็แจ่มแจ้งได้ ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลยดูก่อนพราหมณ์ {๖๒๔} นี้แลเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็ยังแจ่มแจ้งได้ในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย

ดูก่อนพราหมณ์ {๖๒๕} โพชฌงค์ ๗ แม้เหล่านี้ก็ไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสแห่งจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ โพชฌงค์ ๗ คืออะไรบ้าง คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเบกขาสัมโพชฌงค์ไม่ใช่เครื่องกั้น ไม่ใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสแห่งจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โพชฌงค์ ๗ เหล่านี้แลไม่ใช่เครื่องกั้น ไมใช่เครื่องกีดกัน ไม่ใช่อุปกิเลสแห่งจิต อันบุคคลเจริญแล้ว ทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อทำให้แจ้งซึ่งผลคือวิชชาและวิมุตติ”{๖๒๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว สคารวพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า ... ขอพระโคดมผู้เจริญได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๖. อภยสูตร

ว่าด้วยอภัยราชกุมาร

{๖๒๗} [๒๓๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๖๒๘} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล อภัยราชกุมารเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปูรณกัสสปะกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มีเพื่อความไม่รู้ เพื่อความไม่เห็น ความไม่รู้ความไม่เห็นไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย เหตุไม่มี ปัจจัยไม่มีเพื่อความรู้ เพื่อความเห็น ความรู้ความเห็นก็ไม่มีเหตุ ไม่มีปัจจัย’ ดังนี้ ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้อย่างไร”{๖๒๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนราชกุมาร เหตุมี ปัจจัยมีเพื่อความไม่รู้ เพื่อความไม่เห็น ความไม่รู้ความไม่เห็นมีเหตุมีปัจจัย เหตุมี ปัจจัยมีเพื่อความรู้ เพื่อความเห็น ความรู้ความเห็นมีเหตุมีปัจจัย”

{๖๓๐} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหตุเพื่อความไม่รู้ เพื่อความไม่เห็น ปัจจัยเพื่อความไม่รู้ เพื่อความไม่เห็นเป็นไฉน ความไม่รู้ความไม่เห็นมีเหตุมีปัจจัยอย่างไร”

{๖๓๑} “ดูก่อนราชกุมาร สมัยใด บุคคลมีใจถูกกามราคะกลุ้มรุม ถูกกามราคะครอบงำ และไม่รู้ไม่เห็นการสลัดออกซึ่งกามราคะที่เกิดขึ้นแล้วตามความเป็นจริง แม้ข้อนี้แลก็เป็นเหตุเป็นปัจจัยเพื่อความไม่รู้ เพื่อความไม่เห็น ความไม่รู้ความไม่เห็นมีเหตุมีปัจจัยแม้ด้วยอาการอย่างนี้{๖๓๒} อีกข้อหนึ่ง ราชกุมาร สมัยใด บุคคลมีใจถูกพยาบาทกลุ้มรุม ...

อีกข้อหนึ่ง ราชกุมาร สมัยใด บุคคลมีใจถูกถีนมิทธะกลุ้มรุม ...