เมตตสูตร เล่ม ๑๙

๔. เมตตาสหคตสูตร

ว่าด้วยพรหมวิหาร ๔

{๕๗๓} [๒๓๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่นิคมของชาวโกลิยะชื่อหลิททวสันนะ ในแคว้นโกลิยะ ครั้งนั้นเป็นเวลาเช้า ภิกษุหลายรูปครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังหลิททวสันนนิคม ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นมีความดำริว่า ‘การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตยังหลิททวสันนนิคมก่อน ก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า”

{๕๗๔} ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้พูดกะภิกษุเหล่านั้นว่า {๕๗๕} “ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วจงมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจกันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ {๕๗๖} จงมีใจประกอบด้วยกรุณา... จงมี {๕๗๗} ใจประกอบด้วยมุทิตา... {๕๗๘} จงมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง

เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่’ ดังนี้

ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย {๕๗๙} แม้พวกเราก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง {๕๘๐} แล้วจงมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... จงมีใจประกอบด้วยกรุณา ... จงมีใจประกอบด้วยมุทิตา ... จงมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่’ ดังนี้{๕๘๑}ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรเล่าเป็นความแปลกกัน อะไรเป็นประโยคที่ยิ่งหย่อนกว่ากัน อะไรเป็นความต่างกัน ระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือว่าระหว่างธรรมเทศนาของพวกเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรืออนุศาสนีของพวกเรากับอนุศาสนีของพระสมณโคดม”

{๕๘๒}ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นมิได้ชื่นชมมิได้คัดด้านคำพูดของอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปด้วยตั้งใจว่า “จักทราบเนื้อความแห่งคำพูดนี้ได้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

{๕๘๓}ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นครั้นเที่ยวไปบิณฑบาตในหลิททวสันนนิคม กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๕๘๔} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานพระวโรกาส เมื่อเช้าวันนี้ข้าพระองค์ทั้งหลายครองอันตรวาสก แล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยัง

หลิททวสันนนิคม ข้าพระองค์ทั้งหลายนั้นได้มีความดำริว่า ‘การที่จะเที่ยวไปบิณฑบาตยังหลิททวสันนนิคมก่อนก็ยังเช้านัก อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกกันก่อนดีกว่า’

{๕๘๕} ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์จึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้พูดกะข้าพระองค์ทั้งหลายว่า {๕๘๖} ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย พระสมณโคดมแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วจงมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์

เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ {๕๘๗} จงมีใจประกอบด้วยกรุณา... {๕๘๘} จงมีใจประกอบด้วยมุทิตา... {๕๘๙} จงมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่’ ดังนี้ ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย {๕๙๐} แม้พวกเราก็แสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายอย่างนี้ว่า ‘มาเถิด ผู้มีอายุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายละนิวรณ์ ๕ อันเป็นอุปกิเลสแห่งจิต ทำปัญญาให้ถดถอยกำลัง แล้วจงมีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ... {๕๙๑} จงมีใจประกอบด้วยกรุณา ... {๕๙๒} จงมีใจประกอบด้วยมุทิตา ... {๕๙๓} จงมีใจประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยใจอันประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่’

ดังนี้ {๕๙๕} ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ในเรื่องนี้ อะไรเป็นความแปลกกัน อะไรเป็นประโยคที่ยิ่งหย่อนกว่ากัน อะไรเป็นความต่างกันระหว่างพระสมณโคดมกับพวกเรา คือว่าระหว่างธรรมเทศนาของพวกเรากับธรรมเทศนาของพระสมณโคดม หรืออนุศาสนีของพวกเรากับอนุศาสนีของพระสมณโคดม’

ครั้งนั้น พวกข้าพระองค์มิได้ชื่นชม มิได้คัดค้านคำพูดของอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นแล้วลุกจากอาสนะหลีกมาด้วยตั้งใจว่า ‘จักทราบเนื้อความแห่งคำพูดนี้ได้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระพุทธเจ้าข้า”

เมตตาเจโตวิมุตติมีอะไรเป็นคติ

{๕๙๖} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกผู้มีวาทะอย่างนี้ ควรถูกเธอทั้งหลายถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนผู้มีอายุทั้งหลาย ก็เมตตาเจโตวิมุตติกันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด กรุณาเจโตวิมุตติ... มุทิตาเจโตวิมุตติ... อุเบกขาเจโตวิมุตติกันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด” พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ถูกเธอทั้งหลายถามอย่างนี้แล้วจักแก้ไม่ได้เลย และจักถึงความอึดอัดอย่างยิ่ง ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะปัญหาที่ถามไม่ใช่อยู่ในวิสัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก ตลอดทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ที่จะยังจิตให้ยินดีด้วยการแก้ปัญหาเหล่านี้ได้ เว้นเสียจากตถาคต สาวกของตถาคต หรือผู้ที่ฟังจากตถาคต หรือจากสาวกของตถาคตนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๙๗} ก็เมตตาเจโตวิมุตติกันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยเมตตา

อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ถ้าเธอจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญา ในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ เธอก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้’ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราไม่พึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมไม่มีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราไม่พึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงแยกสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้นออกเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมวางเฉยมีสติสัมปชัญญะในสิ่งทั้งสองนั้นอยู่ได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เธอย่อมเข้าถึงสุภวิโมกข์ อยู่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวเมตตาเจโตวิมุตติของภิกษุผู้มีโลกิยปัญญา ผู้ยังแทงตลอดวิมุตติที่สูงขึ้นไม่ได้ว่ามีสุภวิโมกข์เป็นอย่างยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๙๘} ก็กรุณาเจโตวิมุตติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยกรุณา อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ถ้าเธอจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ เธอก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ... ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงแยกสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้นออกเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมวางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่ในสิ่งทั้งสองนั้นได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะล่วงรูปสัญญาเสียโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ทำไว้ในใจซึ่งนานัตตสัญญา เธอ

คำนึงอยู่ว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด’ ย่อมเข้าถึงอากาสานัญจายตนะอยู่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวกรุณาเจโตวิมุตติของภิกษุผู้มีโลกิยปัญญา ผู้ยังแทงตลอดวิมุตติที่สูงขึ้นไม่ได้ว่ามีอากาสานัญจายตนะเป็นอย่างยิ่ง

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๕๙๙} ก็มุทิตาเจโตวิมุตติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยมุทิตา อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละคืน ถ้าเธอจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ เธอก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ... ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงแยกสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้น ออกเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมวางเฉย มีสติสัมปชัญญะในสิ่งทั้งสองนั้นอยู่ได้’ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เธอคำนึงอยู่ว่า ‘อนนฺตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด’ ย่อมเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะอยู่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวมุทิตาเจโตวิมุตติของภิกษุผู้มีโลกิยปัญญา ผู้ยังแทงตลอดวิมุตติที่สูงขึ้นไม่ได้ว่ามีวิญญาณัญจายตนะเป็นอย่างยิ่งดูก่อนภิกษุทั้งหลาย {๖๐๐} ก็อุเบกขาเจโตวิมุตติอันบุคคลเจริญแล้วอย่างไร มีอะไรเป็นคติ มีอะไรเป็นอย่างยิ่ง มีอะไรเป็นผล มีอะไรเป็นที่สุด

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมเจริญสติสัมโพชฌงค์ ... ย่อมเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์อันสหรคตด้วยอุเบกขา อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อการสลัดทิ้ง ถ้าเธอจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ เธอก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราไม่พึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมไม่มี

ปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราไม่พึงมีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมไม่มีปฏิกูลสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ได้ ถ้าจำนงอยู่ว่า ‘เราพึงแยกสิ่งที่ไม่ปฏิกูลและสิ่งที่ปฏิกูลทั้งสองนั้นออกเสียแล้ววางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมวางเฉย มีสติสัมปชัญญะในสิ่งทั้งสองนั้นอยู่ได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะได้โดยประการทั้งปวง เธอคำนึงอยู่ว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร’ ย่อมเข้าถึงอากิญจัญญายตนะอยู่ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวอุเบกขาเจโตวิมุตติของภิกษุผู้มีโลกิยปัญญา ผู้ยังแทงตลอดวิมุตติที่สูงขึ้นไม่ได้ว่ามีอากิญจัญญายตนะเป็นอย่างยิ่ง”

๕. สคารวสูตร

ว่าด้วยนิวรณ์เป็นปัจจัยให้มนต์ไม่แจ่มแจ้ง

{๖๐๑} [๒๓๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี ...

{๖๐๒} ครั้งนั้นแล พราหมณ์ชื่อว่าสคารวะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่ทำการสาธยายมามานแล้วไม่แจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่มิได้ทำการสาธยายเลย ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้มนต์แม้ที่มิได้ทำการสาธยายมานานแล้วก็ยังแจ่มแจ้งในบางคราว ไม่ต้องกล่าวถึงมนต์ที่ทำการสาธยายเลย