๒. ผัคคุนสูตร เล่ม ๑๖

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะ

สังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้

{๓๐} อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือ

วิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้ (๑)

๒. โมลิยผัคคุนสูตร

ว่าด้วยพระโมลิยผัคคุนะทูลถามเรื่องอาหาร

{๓๑}[๑๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร ๔ อย่างเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดมาแล้ว หรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด อาหาร ๔ คืออะไรบ้าง คือ

(๑) กวฬิงการาหาร อาหารคือคำข้าวหยาบหรือละเอียด

(๒) ผัสสาหาร อาหารคือผัสสะ

(๓) มโนสัญเจตนาหาร อาหารคือความนึกคิด

(๔) วิญญาณาหาร อาหารคือวิญญาณ

อาหาร ๔ เหล่านี้แลย่อมเป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ของหมู่สัตว์ผู้เกิดมา

แล้วหรือเพื่ออนุเคราะห์หมู่สัตว์ผู้แสวงหาที่เกิด”

{๓๒} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระโมลิยผัคคุนะได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า“พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมกลืนกินวิญญาณาหาร”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า“ตั้งปัญหายังไม่ถูกเรามิได้กล่าวว่า

‘ย่อมกลืนกิน’ ถ้าเรากล่าวว่า ‘ย่อมกลืนกิน’ จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า

‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมกลืนกินวิญญาณาหาร’แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดพึงถามเราผู้มิได้กล่าวอย่างนั้นอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า วิญญาณาหารย่อมมีเพื่ออะไรหนอ' อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘วิญญาณาหารย่อมมีเพื่อความบังเกิดในภพใหม่ต่อไป เมื่อวิญญาณาหารนั้นเกิดมีแล้ว จึงมีสฬายตนะ เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ”

{๓๓} ''พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถูกต้อง”

“ตั้งปัญหายังไม่ถูก เรามิได้กล่าวว่า ‘ย่อมถูกต้อง’ ถ้าเรากล่าวว่า ‘ย่อมถูกต้อง' จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถูกต้อง'แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดพึงถามเราผู้มิได้กล่าวอย่างนั้นอย่างนี้ว่า'พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีผัสสะ' อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา'

{๓๔}“พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมเสวย"

“ตั้งปัญหายังไม่ถูก เรามิได้กล่าวว่า ‘ย่อมเสวย' ถ้าเรากล่าวว่า ‘ย่อมเสวย' จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมเสวย' แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดถามเราผู้มิได้กล่าวอย่างนั้นอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีเวทนา' อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา'

{๓๕}“พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมทะยานอยาก"

“ตั้งปัญหายังไม่ถูก เรามิได้กล่าวว่า ‘ย่อมทะยานอยาก' ถ้าเรากล่าวว่า‘ย่อมทะยานอยาก' จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมทะยานอยาก' แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดถามเราผู้มิได้กล่าว

อย่างนั้นอย่างนี้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีตัณหา’อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย จึงมีตัณหา เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน”

{๓๖}“พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถือมั่น”

“ตั้งปัญหายังไม่ถูก เรามิได้กล่าวว่า ‘ย่อมถือมั่น' ถ้าเราพึงกล่าวว่า'ย่อมถือมั่น' จึงควรตั้งปัญหาในข้อนั้นได้ว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า ใครหนอย่อมถือมั่น' แต่เรามิได้กล่าวอย่างนั้น ผู้ใดถามเราผู้มิได้กล่าวอย่างนั้นอย่างนี้ว่า‘พระพุทธเจ้าข้า เพราะอะไรเป็นปัจจัยหนอ จึงมีอุปาทาน' อันนี้จึงควรเป็นปัญหา ควรชี้แจงให้กระจ่างในปัญหานั้นว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้'

{๓๗} ดูก่อนผัคคุนะ ก็เพราะผัสสายตนะ ๖ นั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับเพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับด้วยอาการดังนี้” (๒)

๓. สมณพราหมณสูตร

ว่าด้วยเหตุแห่งความเป็นสมณะและพราหมณ์

{๓๘}[๑๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สมณะหรือ

พราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งไม่รู้จักชรามรณะ ไม่รู้จักเหตุเกิดแห่งชรามรณะ