๘. ติมพรุกขสูตร เล่ม ๑๖

๘. ติมพรุกขสูตร

ว่าด้วยสุขและทุกข์

{๕๓}[๑๘] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ปริพาชกชื่อติมพรุกขะเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่งณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ติมพรุกขปริพาชกได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

{๕๔} “สุข และทุกข์ตนทำเองหรือ ท่านพระโคดม”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วยหรือ ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้หรือ

ท่านพระโคดม”

“อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ”

“สุขและทุกข์ไม่มีหรือ ท่านพระโคดม”

“สุขและทุกข์จะไม่มีหามิได้ สุขและทุกข์มีอยู่ ติมพรุกขะ”

“ถ้าอย่างนั้น ท่านพระโคดมก็ไม่รู้ไม่เห็นสุขและทุกข์ละสิ”

“เราจะไม่รู้ไม่เห็นสุขและทุกข์หามิได้ ติมพรุกขะ เรารู้เห็นสุขและทุกข์อยู่”

“เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘สุขและทุกข์ตนทำเองหรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘สุขและทุกข์

ผู้อื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ’เมื่อข้าพเจ้าถามว่า ‘สุขและทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วยหรือ ท่านพระโคดม, ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า‘สุขและทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้หรือ ท่านพระโคดม’ ท่านตอบว่า ‘อย่ากล่าวอย่างนั้น ติมพรุกขะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า‘สุขและทุกข์ไม่มีหรือ ท่านพระโคดม’ ท่านตรัสว่า ‘สุขและทุกข์จะไม่มีหามิได้ สุขและทุกข์มีอยู่ ติมพรุกขะ’ เมื่อข้าพเจ้าถามว่า‘ถ้าอย่างนั้นท่านพระโคดมก็ไม่รู้ไม่เห็นสุขและทุกข์ละสิ’

{๕๕}ท่านตรัสว่า ‘เราจะไม่รู้ไม่เห็น

สุขและทุกข์หามิได้ ติมพรุกขะ เรารู้เห็นสุขและทุกข์อยู่’ ขอท่านพระโคดมจงตรัสบอกสุขและทุกข์แก่ข้าพเจ้า ขอท่านพระโคดมจงทรงแสดงสุขและทุกข์แก่ข้าพเจ้าด้วยเกิด”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนติมพรุกขะ เมื่อเบื้องต้นมีอยู่อย่างนี้ว่า ‘อันนั้นเป็นเวทนา ผู้นั้นเสวยเวทนา’ ย่อมมีความเห็นว่า ‘สุขและทุกข์ตนทำเอง’ แต่เราไม่กล่าวอย่างนี้ เมื่อเบื้องต้นมีอยู่อย่างนี้ว่า ‘อันอื่นเป็นเวทนา ผู้อื่นเสวยเวทนา’ เมื่อบุคคลถูกเวทนาทิ่มแทงอยู่ ย่อมมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้’ แต่เราไม่กล่าวอย่างนี้ ดูก่อนติมพรุกขะตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลาง ไม่เข้าไปใกล้ส่วนสุดทั้งสองนั้นว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ...

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้”

{๕๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว ติมพรุกขปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระ

ภาคเจ้าทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีสายตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอท่านพระโคดมจงได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะจำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป (๘)

๙. พาลปัณฑิตสูตร

ว่าด้วยความต่างแห่งพาลและบัณฑิต

{๕๗}[๑๙] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กายนี้ของคน

พาลผู้ถูกอวิชชาหุ้มห่อแล้ว ผู้ประกอบด้วยตัณหา เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ กายนี้ด้วย นามรูปในภายนอกด้วย รวมเป็นสอง ย่อมมีด้วยประการดังนี้ เพราะอาศัยกายและนามรูปทั้งสองนี้ จึงเกิดผัสสะ เกิดผัสสายตนะ ๖ ซึ่งเป็นเหตุให้คนพาลที่ถูกทั้งสองอย่างนั้นหรืออย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้วเสวยสุขและทุกข์อยู่

กายนี้ของบัณฑิตผู้อันอวิชชาหุ้มห่อแล้ว ผู้ประกอบด้วยตัณหา เกิดขึ้น

แล้วอย่างนี้ กายนี้ด้วย นามรูปในภายนอกด้วย รวมเป็นสอง ย่อมมีด้วยประการดังนี้ เพราะอาศัยกายและนามรูปทั้งสองนี้ จึงเกิดผัสสะ เกิดผัสสายตนะ ๖ ซึ่งเป็นเหตุให้บัณฑิตที่ถูกทั้งสองอย่างนั้นหรืออย่างใดอย่างหนึ่งถูกต้องแล้ว เสวยสุขและทุกข์อยู่

{๕๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในเรื่องนั้น อะไรเล่าเป็นความแปลกกัน เป็นความประสงค์ เป็นความแตกต่างกันระหว่างบัณฑิตกับพาล”