๕. นครสูตร เล่ม ๑๖

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าฝาด้านตะวันตกไม่มีเล่า แสงสว่างนั้นจะพึงปรากฏอยู่ ณ ที่ไหน”

“ที่แผ่นดิน พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าแผ่นดินไม่มีเล่า แสงสว่างนั้นจะพึงปรากฏอยู่ณ ที่ไหน”

“ที่น้ำ พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าน้ำไม่มีเล่า แสงสว่างนั้นจะพึงปรากฏอยู่ ณ

ที่ไหน”

“ไม่ปรากฏอยู่เลย พระพุทธเจ้าข้า”

“ฉันนั้นเหมือนกันแล ภิกษุทั้งหลาย ถ้าไม่มีความยินดี ความ

เพลิดเพลิน ความทะยานอยากในกวฬิงการาหารไซร้ ... ในผัสสาหารไซร้ ...

ในมโนสัญเจตนาหารไซร้ ... ในวิญญาณาหารไซร้ วิญญาณก็ไม่ตั้งอยู่ไม่

งอกงามในวิญญาณาหารนั้น ในที่ใดวิญญาณไม่ตั้งอยู่ไม่งอกงาม ในที่นั้นย่อมไม่มีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่ใดไม่มีการหยั่งลงแห่งนามรูป ในที่นั้น

ย่อมไม่มีความเจริญแห่งสังขารทั้งหลาย ในที่ใดไม่มีความเจริญแห่งสังขาร

ทั้งหลาย ในที่นั้นย่อมไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่ใดไม่มีการเกิดในภพใหม่ต่อไป ในที่นั้นย่อมไม่มีชาติชรามรณะต่อไป ในที่ใดไม่มีชาติ ชรา มรณะต่อไป เราเรียกที่นั้นว่า ‘ไม่มีความโศก ไม่มีธุลีกิเลส ไม่มีความคับแค้น” (๔)

๕. นครสูตร

ว่าด้วยโลกนี้ลำบากเพราะมีเกิดแก่เจ็บตาย

{๒๕๐}[๖๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่กาลตรัสรู้ เมื่อเรายังเป็นโพธิสัตว์ ยังมิได้ตรัสรู้ เราได้มีความคิดอย่างนี้ว่า

‘สัตว์โลกนี้ถึงความลำบากหนอ ย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ ถึงเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่มีผู้ใดทราบชัดซึ่งวิธีสลัดออกจากกองทุกข์คือชรามรณะนี้ได้เลยเมื่อไรหนอ วิธีสลัดออกไปจากกองทุกข์คือชรามรณะนี้จึงจักปรากฏ,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หรือหนอ

ชรามรณะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ’ เพราะการใส่ใจโดย

แยบคายของเรานั้น จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติมีอยู่ ชรามรณะจึงมี

เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ,

{๒๕๑}เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หรือหนอ ชาติจึงมี ... ภพจึงมี ... อุปาทานจึงมี ... ตัณหาจึงมี ... เวทนาจึงมี ... ผัสสะจึงมี ... สฬายตนะจึงมี ... นามรูปจึงมี ... เพราะอะไรเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป, เพราะการใส่ใจโดยแยบคายของเรานั้น จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณมีอยู่ นามรูปจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูป’

เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมีอยู่หรือหนอ วิญญาณจึงมี

เพราะอะไรเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ, เพราะการใส่ใจโดยแยบคายของเรานั้น

จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี เพราะนามรูปเป็น

ปัจจัย จึงมีวิญญาณ,

เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า วิญญาณนี้ย่อมกลับมา ไม่พ้นไปจากนามรูปได้เลย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้สัตว์โลกจึงเกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ กล่าวคือเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมีนามรูปเพราะนามรูปเป็นปัจจัย จึงมีฬายตนะ เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย จึงมีผัสสะ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เรายังไม่เคยได้ฟังมาในกาลก่อนว่า ‘สมุทัย สมุทัย’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีหนอ

ชรามรณะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชรามรณะจึงดับ, เพราะการใส่ใจโดย

แยบคายของเรานั้น จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มีเพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ,

{๒๕๒}เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีหนอ ชาติจึงไม่มี ... ภพจึงไม่มี ... อุปาทานจึงไม่มี ... ตัณหาจึงไม่มี ... เวทนาจึงไม่มี... ผัสสะจึงไม่มี

... สฬายตนะ จึงไม่มี ... นามรูปจึงไม่มี ... เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ,เพราะการใส่ใจโดยแยบคายของเรานั้น จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรไม่มีหนอ

วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ, เพราะการใส่ใจโดยแยบคายของเรานั้น จึงรู้ได้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ,

เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘มรรคนี้เราได้บรรลุแล้วแลด้วยปัญญาเครื่องตรัสรู้ คือ เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ ...

เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้, ดูก่อนภิกษุทั้งหลายจักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่เราในธรรมทั้งหลายที่เรายังไม่เคยได้ฟังมาในกาลก่อนว่า ‘นิโรธ นิโรธ, ดังนี้

เปรียบด้วยนครเก่า

{๒๕๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษคนหนึ่งท่องเที่ยวไปในป่าทึบ ได้พบทางเดินเก่าหนทางเก่าที่คนรุ่นก่อนเคยเดินกันมา เขาจึงเดินไปตามทางนั้น เมื่อเดินไปตามทางนั้นอยู่ ก็พบนครเก่าอันเป็นราชธานีโบราณซึ่งสมบูรณ์ด้วยสวน ป่าไม้ สระโบกขรณี มีเชิงเทิน เป็นที่น่ารื่นรมย์ ที่คนรุ่นก่อนเคยอยู่อาศัยกันมา ครั้งนั้นแล บุรุษนั้นจึงกราบทูลแด่พระราชาหรือเรียนแก่ราชมหาอำมาตย์ว่า “ขอเดชะ พระองค์จงทราบเถิด พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ท่องเที่ยวไปในป่าทึบ ได้พบทางเดินเก่าหนทางเก่าที่คนรุ่นก่อนเคยเดินกันมา

ข้าพระองค์นั้นจึงเดินไปตามทางนั้น เมื่อเดินไปตามทางนั้นอยู่ ก็พบนครเก่าอันเป็นราชธานีโบราณซึ่งสมบูรณ์ด้วยสวน ป่าไม้ สระโบกขรณี มีเชิงเทินเป็นที่น่ารื่นรมย์ ที่คนรุ่นก่อนเคยอยู่อาศัยกันมา ขอพระองค์ทรงสร้างพระนครนั้นเถิด พระจ้าข้า’

ลำดับนั้น พระราชาหรือราชมหาอำมาตย์จึงสร้างเมืองนั้นขึ้น สมัยต่อมาเมืองนั้นพึงเป็นเมืองที่มั่งคั่งและสมบูรณ์ขึ้น มีประชาชนมาก มีผู้คนหนาแน่นและเป็นเมืองที่เจริญไพบูลย์ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราก็ได้พบทางเดินเก่าหนทางเก่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ารุ่นก่อนเคยเสด็จไปกันแล้ว ฉันนั้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทางเดินเก่าหนทางเก่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า

รุ่นก่อนเคยเสด็จไปกันแล้วนั้นเป็นไฉน คือ อริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘นี้แล ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ นี้แลคือทางเดินเก่าหนทางเก่าที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้ารุ่นก่อนเคยเสด็จไปกันแล้วนั้น เรานั้นก็ได้เดินไปตามอริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการอันเป็นทางเก่านั้น เมื่อเดินไปตามทางนั้นอยู่ ก็ได้รู้ชัดซึ่งชรามรณะ ซึ่งเหตุเกิดขึ้นแห่งชรามรณะ ซึ่งความดับแห่งชรามรณะ และซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ เมื่อเราเดินไปตามอริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการอันเป็นทางเก่านั้นอยู่ ก็ได้รู้ชัดซึ่งชาติ ... ได้รู้ชัดซึ่งภพ ... ได้รู้ชัดซึ่งอุปาทาน ... ได้รู้ชัดซึ่งตัณหา ... ได้รู้ชัดซึ่งเวทนา ... ได้รู้ชัดซึ่งผัสสะ ... ได้รู้ชัดซึ่งสฬายตนะ ... ได้ชัดซึ่งนามรูป

... ได้รู้ชัดซึ่งวิญญาณ ... ได้รู้ชัดซึ่งสังขาร ซึ่งเหตุเกิดขึ้นแห่งสังขาร ซึ่งความ

ดับแห่งสังขาร และซึ่งข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร ครั้นได้รู้ชัดซึ่ง

อริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ ประการนั้นแล้ว เราจึงได้บอกแก่พวกภิกษุภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พรหมจรรย์ ของเราจึงได้เจริญแพร่หลาย กว้างขวาง เกื้อกูลแก่ผู้คนเป็นอันมาก เป็นปึกแผ่น จนกระทั่งเทพดาและมนุษย์ทั้งหลายก็ประกาศได้เป็นอย่างดี,’ (๕)

๖. สัมมสสูตร

ว่าด้วยพิจารณาปัจจัยภายใน

{๒๕๔}[๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุชื่อว่า

กัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย,, ภิกษุทั้งหลายทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพิจารณาปัจจัยภายในกันบ้างไหมหนอ”

เมื่อพระองค์ตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งได้กราบทูลดังนี้ว่า “ข้าแต่

พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พิจารณาปัจจัยภายในอยู่ พระพุทธเจ้าข้า”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอพิจารณาปัจจัย

ภายในอย่างไรเล่า,,

ภิกษุรูปนั้นได้กราบทูลให้ทรงทราบแต่ก็ยังพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าให้ยินดีตามที่กราบทูลไม่ได้

{๒๕๕}เมื่อภิกษุรูปนั้นกราบทูลอย่างนั้นแล้ว ท่านพระอานนท์จึงได้กราบทูล

ดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เป็นเวลาที่เหมาะ ข้าแต่พระสุคตเจ้า เป็นเวลาที่สมควรสำหรับเรื่องการพิจารณาปัจจัยภายในที่พระผู้พระภาคเจ้าตรัสถึงภิกษุทั้งหลายสดับจากพระองค์แล้วจักทรงจำกันไว้,,

พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนอานนท์ ถ้าเช่นนั้นเธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๒๕๖}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาปัจจัยภายในว่า ‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นใน