๕–๙. สิขีสูตร – กัสสปสูตร เล่ม ๑๖

กระทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออวิชชามีอยู่ สังขารจึงมี สังขารย่อมมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย

เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมี

วิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่างได้เกิดขึ้นแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘สมุทัย สมุทัย เหตุเกิดทุกข์เหตุเกิดทุกข์’ ดังนี้

{๒๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความสงสัยดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชรามรณะจึงดับ' ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้รู้ด้วยปัญญาเพราะทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ชาติจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชาติจึงดับ ... เมื่อภพไม่มี ชาติจึงไม่มี เพราะภพดับ ชาติจึงดับ'

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ภพจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ภพจึงดับ ... เมื่ออุปาทานไม่มี ภพจึงไม่มี เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี อุปาทานจึงไม่มี เพราะอะไรดับ อุปาทานจึงดับ... เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทานจึงไม่มี เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหาจึงดับ ...

เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนาจึงดับ ...

เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะจึงดับ ...

เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ,

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึงดับ ... เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ ...

เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’

...‘เมื่ออะไรหนอไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ... เมื่อสังขารไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความสงสัย

ดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี สังขารจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สังขารจึงดับ’ ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้รู้ด้วยปัญญาเพราะทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารจึงไม่มี เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ’... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับด้วยอาการดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จักษุ ญาณ ปัญญา วิชชา แสงสว่าง ได้เกิด

ขึ้นแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ในธรรมที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘นิโรธ นิโรธความดับทุกข์ ความดับทุกข์' ดังนี้” (๔)

{๒๕} (พระพุทธเจ้าแม้ทั้ง ๗ พระองค์ก็พึงให้พิสดารอย่างนี้)

๕. สิขีสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระสิขีพุทธเจ้า

[๕] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงพระนามว่าสิขี ... ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ... (๕)

๖. เวสสภูสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระเวสสภูพุทธเจ้า

[๖] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงพระนามว่าเวสสภู ... ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ... (๖)

๗. กกุสันธสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระกกุสันธพุทธเจ้า

[๗] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงพระนามว่ากกุสันธะ ... ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ... (๗)

๘. โกนาคมนสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระโกนาคมนพุทธเจ้า

[๘] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงพระนามว่าโกนาคมนะ ... ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ... (๘)

๙. กัสสปสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระกัสสปพุทธเจ้า

[๙] ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทรงพระนามว่ากัสสปะ ... ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ...(๙)

๑๐. โคตมสูตร

ว่าด้วยความตรัสรู้ของพระโคดมพุทธเจ้า

{๒๖} [๑๐] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก่อนแต่ตรัสรู้ เมื่อครั้งเราเป็นพระโพธิสัตว์ยังมิได้ตรัสรู้ ได้มิความปริวิตกดังนี้ว่า ‘โลกนี้ถึงความยากแล้วหนอ ย่อมเกิดแก่ ตาย จุติ และอุบัติ และเมื่อเป็นเช่นนั้น ชาวโลกก็ยังไม่รู้ธรรมอันนำออกจากทุกข์คือชรามรณะนี้ เมื่อไรเล่า ความออกจากทุกข์คือชรามรณะนี้จักปรากฏ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรานั้นได้มีความสงสัยดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ชรามรณะจึงมี ชรามรณะย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเรานั้นได้รู้ด้วยปัญญาเพราะทำไว้ในใจโดยแยบคายว่า ‘เมื่อชาติมีอยู่ ชรามรณะจึงมี ชรามรณะย่อมมีเพราะชาติเป็นปัจจัย’

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ชาติจึงมี ชาติย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย ...

เมื่อภพมีอยู่ ชาติจึงมี ชาติย่อมมีเพราะภพเป็นปัจจัย’

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ภพจึงมี ภพย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย ... เมื่ออุปาทานมีอยู่ ภพจึงมี ภพย่อมมีเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย,

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อุปาทานจึงมี อุปาทานย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย ... เมื่อตัณหามีอยู่ อุปาทานจึงมี อุปาทานย่อมมีเพราะตัณหาเป็นปัจจัย,

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ตัณหาจึงมี ตัณหาย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย... เมื่อเวทนามีอยู่ ตัณหาจึงมี ตัณหาย่อมมีเพราะเวทนาเป็นปัจจัย'

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เวทนาจึงมี เวทนาย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย... เมื่อผัสสะมีอยู่ เวทนาจึงมี เวทนาย่อมมีเพราะผัสสะเป็นปัจจัย'

...‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ผัสสะจึงมี ผัสสะย่อมมีเพราะอะไรเป็นปัจจัย... เมื่อสฬายตนะมีอยู่ ผัสสะจึงมี ผัสสะย่อมมีเพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย'