๓. คิญชกาวสถสูตร เล่ม ๑๖

เอกํ สมยํ ภควา ญาติเก วิหรติ คิญฺชกาวสเถ. ตตฺร โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ “ภิกฺขโว”ติ. “ภทนฺเต”ติ เต ภิกฺขู ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ:

“ธาตุํ ภิกฺขเว ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ วิตกฺโก”ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา กจฺจาโน ภควนฺตํ เอตทโวจ “ยายํ ภนฺเต ทิฏฺฐิ ‘อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา’ติ, อยํ นุ โข ภนฺเต ทิฏฺฐิ กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตี”ติ ?

มหตี โข เอสา กจฺจาน ธาตุ, ยทิทํ อวิชฺชาธาตุ; หีนํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ หีนา สญฺญา หีนา ทิฏฺฐิ หีโน วิตกฺโก หีนา เจตนา หีนา ปตฺถนา หีโน ปณิธิ หีโน ปุคฺคโล หีนา วาจา หีนํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ, หีนา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามิ.

มชฺฌิมํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ มชฺฌิมา สญฺญา มชฺฌิมา ทิฏฺฐิ มชฺฌิโม วิตกฺโก มชฺฌิมา เจตนา มชฺฌิมา ปตฺถนา มชฺฌิโม ปณิธิ มชฺฌิโม ปุคฺคโล มชฺฌิมา วาจา มชฺฌิมํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ, มชฺฌิมา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามิ.

ปณีตํ กจฺจาน ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ปณีตา สญฺญา ปณีตา ทิฏฺฐิ ปณีโต วิตกฺโก ปณีตา เจตนา ปณีตา ปตฺถนา ปณีโต ปณิธิ ปณีโต ปุคฺคโล ปณีตา วาจา ปณีตํ อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานีกโรติ, ปณีตา ตสฺส อุปปตฺตีติ วทามีติ. ตติยํ.

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ตำหนักอิฐ ใกล้หมู่บ้าน ญาติกะ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

“ภิกษุทั้งหลาย สัญญาเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ ทิฏฐิเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ วิตกเกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุ”

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระกัจจานะได้ทูลถามพระผู้มี พระภาคดังนี้ว่า

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทิฏฐิที่ว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในบุคคลที่มิใช่ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า นี้ย่อมปรากฏเพราะอาศัยอะไร”

“กัจจานะ ธาตุคืออวิชชานี้ เป็นธาตุใหญ่ สัญญาที่เลว ทิฏฐิที่เลว วิตกที่เลว เจตนาที่เลว ความปรารถนาที่เลว ความตั้งใจที่เลว บุคคลที่เลว วาจาที่เลว เกิดขึ้น เพราะอาศัยธาตุที่เลว บุคคลที่เลวนั้น ย่อมบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งธรรมที่เลว เรากล่าวว่า ความเกิดของบุคคลนั้นเลวสัญญาที่ปานกลาง ทิฏฐิที่ปานกลาง วิตกที่ปานกลาง เจตนาที่ปานกลาง ความปรารถนาที่ปานกลาง ความตั้งใจที่ปานกลาง บุคคลที่ปานกลาง วาจาที่ ปานกลาง เกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุที่ปานกลาง บุคคลที่ปานกลางนั้น ย่อมบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งธรรมที่ปานกลาง เรากล่าวว่า ความเกิดของบุคคลนั้นปานกลางกัจจานะ สัญญาที่ประณีต ทิฏฐิที่ประณีต วิตกที่ประณีต เจตนาที่ประณีต ความปรารถนาที่ประณีต ความตั้งใจที่ประณีต บุคคลที่ประณีต วาจาที่ประณีต เกิดขึ้นเพราะอาศัยธาตุที่ประณีต บุคคลที่ประณีตนั้น ย่อมบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายซึ่งธรรมที่ประณีต เรากล่าวว่า ความเกิด ของบุคคลนั้นประณีต”

คิญชกาวสถสูตรที่ ๓ จบ