๒. อุปาทานสูตร เล่ม ๑๖

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับ ชาติ

จะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับ ชรามรณะจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

{๑๙๕}“สาธุ สาธุ ภิกษุทั้งหลาย ความข้อนั้นเป็นอย่างนี้ พวกเธอจงสำคัญจงเชื่อความข้อนั้นไว้อย่างนี้เถิด พวกเธอจงน้อมใจไปสู่ความข้อนั้นอย่างนี้เถิดจงหมดความเคลือบแคลงสงสัยในความข้อนั้นเถิด นั้นเป็นที่สุดแห่งทุกข์” (๑)

๒. อุปาทานสูตร

ว่าด้วยอุปาทาน

{๑๙๖} [๕๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟกองใหญ่แห่งไม้ ๑๐ เล่มเกวียนบ้าง ๒๐ เล่มเกวียนบ้าง ๓๐ เล่มเกวียนบ้าง ๔๐ เล่มเกวียนบ้างลุกโพลงอยู่ บุรุษใส่หญ้าแห้งบ้าง ใส่โคมัยแห้งบ้าง ใส่ไม้แห้งบ้างไปในไฟกองนั้นเป็นระยะติดต่อกันไปเมื่อเป็นอย่างนี้ ไฟกองใหญ่นั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงลุก

โพลงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาก็ย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับไป เพราะตัณหาดับ อุปาทาน จึงดับเพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่า

กองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟกองใหญ่แห่งไม้ ๑๐ เล่มเกวียนบ้าง ๒๐ เล่มเกวียนบ้าง ๓๐ เล่มเกวียนบ้าง ๔๐ เล่มเกวียนบ้าง ลุกโพลงอยู่ บุรุษไม่ใส่หญ้าแห้ง ไม่ใส่โคมัยแห้ง และไม่ใส่ไม้แห้งในกองไฟนั้นเป็นระยะติดต่อกันไปเมื่อเป็นอย่างนี้ ไฟกองใหญ่นั้นซึ่งไม่มีอาหารพึงดับไปเพราะสิ้นเชื้อเก่าและเพราะไม่เติมเชื้อใหม่ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ (๒)

๓. สังโยชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์

{๒๐๐}[๕๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย