๓. ปฐมสังโยชนสูตร เล่ม ๑๖

โพลงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาก็ย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับไป เพราะตัณหาดับ อุปาทาน จึงดับเพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่า

กองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟกองใหญ่แห่งไม้ ๑๐ เล่มเกวียนบ้าง ๒๐ เล่มเกวียนบ้าง ๓๐ เล่มเกวียนบ้าง ๔๐ เล่มเกวียนบ้าง ลุกโพลงอยู่ บุรุษไม่ใส่หญ้าแห้ง ไม่ใส่โคมัยแห้ง และไม่ใส่ไม้แห้งในกองไฟนั้นเป็นระยะติดต่อกันไปเมื่อเป็นอย่างนี้ ไฟกองใหญ่นั้นซึ่งไม่มีอาหารพึงดับไปเพราะสิ้นเชื้อเก่าและเพราะไม่เติมเชื้อใหม่ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ (๒)

๓. สังโยชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์

{๒๐๐}[๕๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย

จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประทีปนํ้ามันติดไฟอยู่ได้เพราะอาศัยนํ้ามันและไส้ บุรุษพึงเติมนํ้ามันและใส่ไส้ในประทีปนํ้ามันเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปนํ้ามันนั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงลุกโพลงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับเพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ เป็นอันว่า

กองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประทีปนํ้ามันติดไฟอยู่เพราะอาศัยนํ้ามันและไส้บุรุษไม่เติมน้ำมันไม่ใส่ไส้ในประทีปนํ้ามันนั้นเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปนํ้ามันนั้นซึ่งไม่มีอาหารก็พึงดับไปเพราะสิ้นเชื้อเก่าและเพราะไม่เติมเชื้อใหม่ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมดับเพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ (๓)

๔. ทุติยสังโยชนสูตร

ว่าด้วยสังโยชน์ สูตรที่ ๒

{๒๐๔}[๕๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ประทีปนํ้ามันติดไฟอยู่ได้เพราะอาศัยนํ้ามันและไส้ บุรุษเติมนํ้ามันและใส่ไส้ในประทีปน้ำมันนั้นเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปน้ำมันนั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงลุกโพลงอยู่ได้นานแสนนาน แม้ฉันใดฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๒๐๕}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ประทีปน้ำมันติดไฟอยู่เพราะอาศัยน้ำมันและไส้บุรุษไม่เติมน้ำมันไม่ใส่ไส้ในประทีปน้ำมันนั้นเป็นระยะติดต่อกันไป เมื่อเป็นอย่างนี้ ประทีปน้ำมันนั้นซึ่งไม่มีอาหารก็พึงดับไปเพราะสิ้นเชื้อเก่าและเพราะไม่เติมเชื้อใหม่ แม้ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเห็นโทษเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับได้ด้วยอาการอย่างนี้ (๔)

๕. มหารุกขสูตร

ว่าด้วยอุปมาเหมือนต้นไม้ไหญ่

{๒๐๖}[๕๕] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนืองๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหา