๑. ปริวีมังสนสูตร เล่ม ๑๖

๖. ทุกขวรรค

๑. ปริวีมังสนสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ

{๑๘๘}[๕๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อาราม

ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุเท่าไรหนอแล ภิกษุเมื่อพิจารณา

พึงพิจารณาเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง”

ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า ธรรมทั้งหลายของพวก

ข้าพระองค์มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นหลัก มีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นผู้แนะนำมีพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นที่รวม ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้าขอเนื้อความแห่งภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะพระผู้มีพระภาคเจ้าเถิด ภิกษุทั้งหลายได้ฟังต่อพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วจักทรงจำไว้”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าเช่นนั้น เธอ

ทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าวให้ฟัง” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า

{๑๘๙}“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เมื่อพิจารณา ย่อมพิจารณาว่า‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นในโลนี้ มีอะไรเป็นเหตุมีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี เมื่ออะไรไม่มี ชรามรณะจึงไม่มีหนอ, ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ย่อมรู้ทั่วถึงว่า ‘ทุกข์คือชรามรณะซึ่งมีหลายอย่างต่างประการที่เกิดขึ้นใน

โลกนี้แลมีชาติเป็นเหตุ มีชาติเป็นสมุทัย มีชาติเป็นกำเนิด มีชาติเป็นแดนเกิดเมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี’

ภิกษุนั้นย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ย่อม

รู้ทั่วถึงความดับแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่ง ชรามรณะ และย่อมเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เป็นผู้ประพฤติธรรมอันสมควร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเรียกภิกษุนี้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง คือเพื่อความดับแห่งชรามรณะ

{๑๙๐}ภิกษุเมื่อพิจารณาต่อไปอีก ย่อมพิจารณาว่า ‘ก็ชาตินี้มีอะไรเป็นเหตุมีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี ชาติจึงมี เมื่ออะไรไม่มี ชาติจึงไม่มี, ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ย่อมรู้ทั่วถึงว่า ‘ชาติมีภพเป็นเหตุ มีภพเป็นสมุทัย มีภพเป็นกำเนิด มีภพเป็นแดนเกิด เมื่อภพมี ชาติจึงมี เมื่อภพไม่มี ชาติจึงไม่มี’

ภิกษุนั้นย่อมรู้ทั่วถึงชาติ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชาติ ย่อมรู้ทั่วถึง

ความดับแห่งชาติ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งชาติ และย่อมเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เป็นผู้ประพฤติธรรมอันสมควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเราเรียกภิกษุนี้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง คือเพื่อความดับแห่งชาติ

{๑๙๑} ภิกษุเมื่อพิจารณาต่อไปอีก ย่อมพิจารณาว่า ‘ก็ภพนี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็อุปาทานนี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็ตัณหานี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็เวทนานี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็ผัสสะนี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็สฬายตนะนี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็นามรูปนี้มีอะไรเป็นเหตุ ... ก็วิญญาณนี้มีอะไรเป็นเหตุ ...

ภิกษุเมื่อพิจารณาต่อไปอีก ย่อมพิจารณาว่า ‘ก็สังขารนี้มีอะไรเป็นเหตุมีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี สังขารจึงมี เมื่ออะไรไม่มี สังขารจึงไม่มี ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาอยู่ย่อมรู้ทั่วถึงว่า

‘สังขารมีอวิชชาเป็นเหตุ มีอวิชชาเป็นสมุทัย มีอวิชชาเป็นกำเนิด มีอวิชชาเป็นแดนเกิด เมื่ออวิชชามี สังขารจึงมี เมื่ออวิชชาไม่มี สังขารจึงไม่มี,

ภิกษุนั้นย่อมรู้ทั่วถึงสังขาร ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งสังขาร ย่อมรู้

ทั่วถึงความดับแห่งสังขาร ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติที่ให้ถึงความดับแห่งสังขารและย่อมเป็นผู้ปฏิบัติอย่างนั้น เป็นผู้ประพฤติธรรมอันสมควร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเรียกภิกษุนี้ว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบโดยประการทั้งปวง คือเพื่อความดับแห่งสังขาร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ตกอยู่ในอวิชชา ถ้าทำปุญญาภิสังขาร

วิญญาณก็เข้าถึงบุญ ถ้าทำอปุญญาภิสังขาร วิญญาณก็เข้าถึงบาป ถ้าทำอาเนญชาภิสังขาร วิญญาณก็เข้าถึงอาเนญชา

{๑๙๒}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ภิกษุละอวิชชาได้แล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว ในกาลนั้น ภิกษุนั้นก็ย่อมไม่ทำปุญญาภิสังขาร ไม่ทำอปุญญาภิสังขารไม่ทำอาเนญชาภิสังขาร เพราะสำรอกอวิชชาได้ เพราะวิชชาเกิดขึ้นเมื่อไม่ทำ เมื่อไม่คิด ก็ไม่ถือมั่นอะไร ๆ ในโลก เมื่อไม่ถือมั่น ก็ไม่สะดุ้งกลัวเมื่อไม่สะดุ้งกลัว ก็ปรินิพพานได้เองทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้วพรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’

ภิกษุนั้นถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘สุขเวทนานั้นไม่เที่ยงไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า

‘ทุกขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่น ไม่น่าเพลิดเพลิน’ ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘อทุกขมสุขเวทนานั้นไม่เที่ยง ไม่น่าหมกมุ่นไม่น่าเพลิดเพลิน, ภิกษุนั้นถ้าเสวยสุขเวทนาอยู่ ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยสุขเวทนานั้น ถ้าเสวยทุกขเวทนาอยู่ ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยทุกขเวทนานั้น ถ้าเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ก็เป็นผู้ปราศจากกิเลสเสวยอทุกขมสุขเวทนานั้น ภิกษุนั้นเมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุดย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด, เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป จักเหลืออยู่ในโลกนี้ก็เพียงแต่สรีระเท่านั้น’

{๑๙๓}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุรุษยกหม้อที่ยังร้อนออกจากเตาเผาหม้อแล้ววางไว้ที่พื้นดินที่เรียบเสมอ ไออุ่นที่หม้อนั้นพึงจางลง ยังเหลืออยู่แต่กระเบื้องหม้อนั้นนั่นแหละ แม้ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้หลาย ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน

เมื่อเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์'ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีกายเป็นที่สุด เมื่อเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด ย่อมรู้ประจักษ์ว่า ‘เรากำลังเสวยเวทนามีชีวิตเป็นที่สุด’ และรู้ประจักษ์ว่า ‘หลังจากทำลายขันธ์สิ้นชีวิตไป เวทนาทั้งหมดที่ไม่น่ายินดีในโลกนี้แลจักเป็นอันสงบไป จักเหลืออยู่ในโลกนี้ก็เพียงแต่สรีระเท่านั้น’

{๑๙๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน ภิกษุผู้ขีณาสพพึงทำปุญญาภิสังขารบ้าง อปุญญาภิสังขารบ้าง อาเนญชาภิสังขารบ้างอีกหรือไม่”

ภิกษุทั้งหลายกราบทูลว่า “ไม่ทำกรรมอย่างนั้นอีก พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสังขารไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะสังขารดับวิญญาณจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า,,

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อวิญญาณไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะวิญญาณ

ดับ นามรูปจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อนามรูปไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะนามรูปดับสฬายตนะจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อสฬายตนะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะ

สพายตนะดับ ผัสสะจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อผัสสะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะผัสสะดับเวทนาจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับตัณหาจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับ

อุปาทานจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่ออุปาทานไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะอุปาทานดับ ภพจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับ ชาติ

จะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“ก็อีกอย่างหนึ่ง เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับ ชรามรณะจะพึงปรากฏได้อีกหรือไม่”

“ปรากฏไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

{๑๙๕}“สาธุ สาธุ ภิกษุทั้งหลาย ความข้อนั้นเป็นอย่างนี้ พวกเธอจงสำคัญจงเชื่อความข้อนั้นไว้อย่างนี้เถิด พวกเธอจงน้อมใจไปสู่ความข้อนั้นอย่างนี้เถิดจงหมดความเคลือบแคลงสงสัยในความข้อนั้นเถิด นั้นเป็นที่สุดแห่งทุกข์” (๑)

๒. อุปาทานสูตร

ว่าด้วยอุปาทาน

{๑๙๖} [๕๒] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเห็นคุณเนือง ๆ ในธรรมทั้งหลายอันเป็นปัจจัยแห่งอุปาทานอยู่ ตัณหาย่อมเจริญ เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงมีอุปาทาน เพราะอุปาทานเป็นปัจจัยจึงมีภพ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรา มรณะโสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๑๙๗}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ไฟกองใหญ่แห่งไม้ ๑๐ เล่มเกวียนบ้าง ๒๐ เล่มเกวียนบ้าง ๓๐ เล่มเกวียนบ้าง ๔๐ เล่มเกวียนบ้างลุกโพลงอยู่ บุรุษใส่หญ้าแห้งบ้าง ใส่โคมัยแห้งบ้าง ใส่ไม้แห้งบ้างไปในไฟกองนั้นเป็นระยะติดต่อกันไปเมื่อเป็นอย่างนี้ ไฟกองใหญ่นั้นซึ่งมีอาหารอย่างนั้นมีเชื้ออย่างนั้นก็พึงลุก