๖. อุปวาณสูตร เล่ม ๑๖

สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นเพราะผู้อื่นบ้าง ย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง ย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง

ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและ

ทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้าง ย่อมปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นเพราะผู้อื่นบ้าง ย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง ย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง

{๘๔} ดูก่อนอานนท์ ในธรรมเหล่านี้มีอวิชชาแทรกอยู่แล้ว ดูก่อนอานนท์ ก็เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ กายซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี วาจาซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี ใจซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี เขตซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี วัตถุซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี อายตนะซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี หรืออธิกรณ์ซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี” (๕)

๖. อุปวาณสูตร

ว่าด้วยทุกข์ (ชีวิต)

{๘๕}[๒๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่าน

พระอุปวาณะ ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอุปาวาณะนั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า

{๘๖} “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำเอง’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ผู้อื่นทำให้’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำ

เองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ และมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาที บัญญัติว่า ‘ทุกข์เกิดขึ้นเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่น'ทำ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในวาทะทั้ง ๔ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกข้าพระองค์ทรงมีวาทะว่าอย่างไร ตรัสไว้อย่างไร พวกข้าพระองค์จะพยากรณ์อย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้”

{๘๗}พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนอุปวาณะ เรากล่าวว่า ‘ทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยผัสสะเกิดขึ้น, บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวแล้ว ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนพึงตำหนิเอาได้ด้วย

ดูก่อนอุปวาณะ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็น

กัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย ... แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนอุปวาณะ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็น

กัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ... ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้” (๖)

๗. ปัจจยสูตร

ว่าด้วยเหตุเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทิฎฐิ

{๘๘}[๒๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๘๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชรามรณะเป็นไฉน คือ ความแก่ ความคร่ำคร่าความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา

ก็มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่ามรณะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะดังพรรณนามาฉะนี้ เรียกว่าชรา

มรณะ เพราะชาติเกิด ชรามรณะจึงเกิด เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภพเป็น

ไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย