๕. ภูมิชสูตร เล่ม ๑๖

มีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘เวทนามีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นที่ตั้งขึ้น มีผัสสะเป็นกำเนิด มีผัสสะเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า‘ท่าน

อานนท์ ก็ผัสสะเล่า มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิดมีอะไรเป็นแดนเกิด’ ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ผัสสะมีสฬายตนะเป็นเหตุ มีสฬายตนะเป็นที่ตั้งขึ้นมีสฬายตนะเป็นกำเนิด มีสฬายตนะเป็นแดนเกิด ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็เพราะผัสสายตนะ ๖ นั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหา

ดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับเพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับ ด้วยอาการอย่างนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ก็จะตอบอย่างนี้ดังนี้แล” (๔)

๕. ภูมิชสูตร

ว่าด้วยสุขและทุกข์

{๗๙} [๒๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็นท่านพระภูมิชะออกจากที่เร้นเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน ไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้วได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

“ข้าแต่ท่านสารีบุตร มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

‘สุขและทุกข์ตนทำเอง’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

‘สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

‘สุขและทุกข์ ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ และมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘สุขและทุกข์เกิดขึ้นเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำ’

ข้าแต่ท่านสารีบุตร ก็ในวาทะทั้ง ๔ นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเราตรัสไว้อย่างไร สอนไว้อย่างไร พวกเราจะพยากรณ์อย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้”

{๘๐} ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า‘สุขและทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น สุขและทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น สุขและทุกข์อาศัยผัสสะเกิดขึ้น’ บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญณูชนพึงตำหนิเอาได้ด้วย

ดูก่อนผู้มีอายุ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ผู้อื่นทำให้’ก็มีได้

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยัง

เสวยสุขและทุกข์ได้’ นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วย เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้' นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

{๘๑}ท่านพระอานนท์ได้ยินพระสารีบุตรสนทนาปราศรัยกับท่านพระภูมิชะแล้วครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลถ้อยคำสนทนาปราศรัยของท่านพระสารีบุตรกับท่านพระภูมิชะนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

{๘๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว อานนท์ ตามที่สารีบุตรพยากรณ์ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ ดูก่อนอานนท์ เรากล่าวว่า ‘สุขและทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น สุขและทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น สุขและทุกข์อาศัยผัสสะเกิดขึ้น’ บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวแล้ว ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้

ดูก่อนอานนท์ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้

เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

แม้สุขและทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้, ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนอานนท์ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้, นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้, นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วย เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้, นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าสุขและทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยสุขและทุกข์ได้, นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมิได้

{๘๓} ดูก่อนอานนท์ เมื่อกายมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะความจงใจทางกายเป็นเหตุ เมื่อวาจามีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะความจงใจทางวาจาเป็นเหตุ หรือว่าเมื่อใจมีอยู่ สุขและทุกข์อันเป็นภายในย่อมเกิดขึ้นได้เพราะความจงใจเป็นเหตุ

ดูก่อนอานนท์ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัยนั่นแหละ บุคคลย่อมปรุงแต่ง

กายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์ อันเป็นภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้างย่อมปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นเพราะผู้อื่นบ้าง ย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง ไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งกายสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง

ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์

อันเป็นภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้าง ย่อมปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้

สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นเพราะผู้อื่นบ้าง ย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง ย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งวจีสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง

ดูก่อนอานนท์ บุคคลย่อมปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและ

ทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นด้วยตนเองบ้าง ย่อมปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นเพราะผู้อื่นบ้าง ย่อมรู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง ย่อมไม่รู้สึกตัวปรุงแต่งมโนสังขารซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นบ้าง

{๘๔} ดูก่อนอานนท์ ในธรรมเหล่านี้มีอวิชชาแทรกอยู่แล้ว ดูก่อนอานนท์ ก็เพราะอวิชชาดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ กายซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี วาจาซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี ใจซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี เขตซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี วัตถุซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี อายตนะซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี หรืออธิกรณ์ซึ่งเป็นปัจจัยให้สุขและทุกข์อันเป็นภายในเกิดขึ้นจึงไม่มี” (๕)

๖. อุปวาณสูตร

ว่าด้วยทุกข์ (ชีวิต)

{๘๕}[๒๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแล ท่าน

พระอุปวาณะ ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระอุปาวาณะนั่งแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า