๗. ปัจจยสูตร เล่ม ๑๖

๗. ปัจจยสูตร

ว่าด้วยเหตุเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยทิฎฐิ

{๘๘}[๒๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมเกิดขึ้นได้ด้วยอาการอย่างนี้

{๘๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชรามรณะเป็นไฉน คือ ความแก่ ความคร่ำคร่าความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา

ก็มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่ามรณะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะดังพรรณนามาฉะนี้ เรียกว่าชรา

มรณะ เพราะชาติเกิด ชรามรณะจึงเกิด เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภพเป็น

ไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

ก็ผัสสะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปเป็นไฉน... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเป็นไฉน คือ สังขาร ๓ ประการเหล่านี้ได้แก่ กายสังขาร ๑ วจีสังขาร ๑ จิตตสังขาร ๑ นี้เรียกว่าสังขาร เพราะอวิชชาเกิด สังขารจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสังขาร คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

{๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสาวกรู้ทั่วถึงปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงความดับแห่งปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งปัจจัยอย่างนี้ อริยสาวกนี้เราจึงเรียกว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ,บ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ, บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้, บ้าง ‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้,บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ, บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม, บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส, บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพพาน’ บ้าง” (๗)

๘. ภิกขุสูตร

ว่าด้วยชราและมรณะ

{๙๑} [๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ