๓. อุปนิสสูตร เล่ม ๑๖

๓. อุปนิสสูตร

ว่าด้วยธรรมที่อิงอาศัยกัน

{๖๘}[๒๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้อยู่

เห็นอยู่ เราจึงกล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เมื่อเราไม่รู้ไม่เห็นเราก็มิได้กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้เราเห็นอะไรเล่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมี เมื่อเรารู้เราเห็นว่า “รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูป เป็นดังนี้เวทนา เป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้...วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้เราเห็นอย่างนี้แล ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมี

{๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมเป็นที่สิ้นไป เกิดขึ้นแล้ว ญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไปแม้ใดมีอยู่ เรากล่าวญาณแม้นั้นว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไป ควรจะกล่าวได้ว่า ‘วิมุตติ ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งวิมุตติว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่า เป็นเหตุปัจจัยแห่งวิมุตติ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘วิราคะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเรากล่าวแม้ซึ่งวิราคะว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุ

ทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งวิราคะ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘นิพพิทา ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งนิพพิทาว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งนิพพิทา ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ยถาภูตญาณทัสสนะ ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งยถาภูตญาณหัสสนะว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งยถาภูตญาณหัสสนะ ควรจะกล่าวได้ว่า‘สมาธิ ’ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งสมาธิว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งสมาธิ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘สุข , ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งสุขว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งสุข ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ปัสสัทธิ , ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งปัสสัทธิว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งปัสสัทธิ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ปีติ , ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งปีติว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งปีติ ควรจะกล่าวได้ว่า‘ความปราโมทย์ ,

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งความปราโมทย์ว่า มีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งความปราโมทย์ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ศรัทธา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งศรัทธาว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งศรัทธา ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ทุกข์, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งทุกข์ว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งทุกข์ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ชาติ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งชาติว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งชาติ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ภพ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งภพว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งภพ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘อุปาทาน, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งอุปาทานว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งอุปาทาน ควรจะกล่าวได้ว่า‘ตัณหา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งตัณหาว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งตัณหา ควรจะกล่าวได้ว่า ‘เวทนา, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งเวทนาว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งเวทนา ควรจะกล่าวได้ว่า ‘ผัสสะ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งผัสสะว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งผัสสะ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘สฬายตนะ, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งสฬายตนะว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัยดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งสฬายตนะ ควรจะกล่าวได้ว่า‘นามรูป, ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งนามรูปว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่ง

นามรูป ควรจะกล่าวได้ว่า ‘วิญญาณ’ ดูก่อนภิกษุทั้งทลาย เรากล่าวแม้ซึ่งวิญญาณว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งวิญญาณ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘สังขารทั้งหลาย,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งสังขารทั้งหลายว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งสังขารทั้งหลาย ควรจะกล่าวได้ว่า ‘อวิชชา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ดังพรรณนามาฉะนี้แล สังขารทั้งหลายจึงมี

อวิชชาเป็นเหตุปัจจัย วิญญาณมีสังขารเป็นเหตุปัจจัย นามรูปมีวิญญาณเป็นเหตุปัจจัย สฬายตนะมีนามรูปเป็นเหตุปัจจัย ผัสสะมีสฬายตนะเป็นเหตุปัจจัย เวทนามีผัสสะเป็นเหตุปัจจัย ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุปัจจัย อุปาทานมีตัณหาเป็นเหตุปัจจัย ภพมีอุปาทานเป็นเหตุปัจจัย ชาติมีภพเป็นเหตุปัจจัยทุกข์มีชาติเป็นเหตุปัจจัย ศรัทธามีทุกข์เป็นเหตุปัจจัย ความปราโมทย์มีศรัทธาเป็นเหตุปัจจัย ปีติมีความปราโมทย์เป็นเหตุปัจจัย ปัสสัทธิมีปีติเป็นเหตุปัจจัย สุขมีปัสสัทธิเป็นเหตุปัจจัย สมาธิมีสุขเป็นเหตุปัจจัย ยถาภูตญาณทัสสนะมีสมาธิเป็นเหตุปัจจัย นิพพิทามียถาภูตญาณทัสสนะเป็นเหตุปัจจัยวิราคะมีนิพพิทาเป็นเหตุปัจจัย วิมุตติมีวิราคะเป็นเหตุปัจจัย ญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไปมีวิมุตติเป็นเหตุปัจจัย

{๗๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อฝนเม็ดใหญ่ตกอยู่บนยอดภูเขา น้ำนั้นไหลไปตามที่ลุ่ม ทำให้ซอกเขา ระแหง และห้วยเต็มเปี่ยม ซอกเขา ระแหง และห้วยทั้งหลายเต็มเปี่ยมแล้วก็ทำให้หนองทั้งหลายเต็มเปี่ยม หนองทั้งหลายเต็มเปี่ยมแล้วก็ทำให้บึงทั้งหลายเต็มเปี่ยม บึงทั้งหลายเต็มเปี่ยมแล้วก็ทำให้แม่น้ำสายน้อย ๆ เต็มเปี่ยม แม่น้ำน้อย ๆ เต็มเปี่ยมแล้วก็ทำให้แม่น้ำใหญ่ ๆ เต็มเปี่ยม แม่น้ำใหญ่ ๆ เต็มเปี่ยมแล้วก็ทำให้มหาสมุทรเต็มเปี่ยม แม้ฉันใดดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีอวิชชาเป็นเหตุปัจจัย ... ญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไปมีวิมุตติเป็นเหตุปัจจัย ฉันนั้นเหมือนกันแล (๓)

๔. อัญญติตถิยสูตร

ว่าด้วยทุกข์ในวาทะ ๔

{๗๑}[๒๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังพระนครราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘เวลานี้ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญญเดียรถีย์ปริพาชกเถิด,,

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์

ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยอับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรนั่งแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวกะท่านดังนี้ว่า

{๗๒}“ดูก่อนท่านสารีบุตร มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า‘ทุกข์ตนทำเอง, มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ผู้อื่นทำให้’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ และมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติ

ว่า ‘ทุกข์เกิดขึ้นเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำ’ ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็ในวาทะทั้ง ๔ นี้ พระสมณโคดมกล่าวไว้อย่างไร บอกไว้อย่างไร พวกข้าพเจ้าจะพยากรณ์อย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระสมณโคดมกล่าวแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระสมณโคดมด้วยคำไม่จริง และ

พยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญชนจะตำหนิเอาได้”

{๗๓}ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยผัสสะ