๒. ทสพลสูตร ที่ ๒ เล่ม ๑๖

๒. ทุติยทสพลสูตร

ว่าด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ สูตรที่ ๒

{๖๕}[๒๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า ‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคต

ประกอบด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ จึงปฏิญาณฐานะอันองอาจบันลือสีหนาทในหมู่บริษัท ประกาศพรหมจักรว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อปัจจัยนี้มีอยู่ ผลนี้ย่อมมี เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อปัจจัยนี้ไม่มีอยู่ ผลนี้ย่อมไม่มี เพราะการดับแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงดับ นั่นก็คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัยจึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับวิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับ ด้วยอาการดังนี้’

{๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม เรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ ทำให้ตื้น เปิดเผยประกาศ ตัดสมณะขี้ริ้วออกแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันกุลบุตรผู้บวช

ด้วยศรัทธาในธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว ทำให้ตื้น เปิดเผย ประกาศ ตัดสมณะขี้ริ้วออกแล้วอย่างนี้ สมควรทีเดียวที่จะปรารภความเพียรด้วยความตั้งใจว่า‘ถึงจะเหลืออยู่เพียงหนัง เอ็น และกระดูกก็ตาม ถึงเนื้อและเลือดในสรีระของเราจะเหือดแห้งไปก็ตามที อิฏฐผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ เมื่อยังไม่บรรลุอิฏฐผลอันนั้น ก็จักไม่หยุดความเพียรของบุรุษ’ ดังนี้

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้เกียจคร้าน เต็มไปด้วยอกุศลธรรมอันเลว

ทราม ย่อมอยู่เป็นทุกข์ และย่อมยังประโยชน์ของตนอันใหญ่ให้เสื่อมเสียไปดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ส่วนบุคคลผู้เริ่มพากเพียร ผู้สงัดจากอกุศลธรรมอันเลวทราม ย่อมอยู่เป็นสุข และยังประโยชน์ของตนอันใหญ่ให้บริบูรณ์ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การบรรลุธรรมอันเลิศด้วยธรรมอันเลวย่อมมีไม่ได้ แต่ว่าการบรรลุธรรมอันเลิศด้วยธรรมอันเลิศย่อมมีได้ พรหมจรรย์นี้ผ่องใสและน่าดื่มมีพระศาสดาอยู่พร้อมหน้าแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย

{๖๗} เพราะเหตุนี้แล เธอทั้งหลาย

จงเริ่มพากเพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่ได้บรรลุเพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ได้ทำให้แจ้ง เธอทั้งหลายพึงศึกษาอย่างนี้ว่า‘บรรพชาของเราทั้งหลายนี้จักไม่ต่ำทราม ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร พวกเราบริโภคจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชบริขารของชนเหล่าใด สักการะเหล่านั้นของชนเหล่านั้นก็จักมีผลมาก มีอานิสงส์มากเพราะเราทั้งหลาย’ ดังนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันบุคคลผู้เล็งเห็นประโยชน์ตนสมควรแท้ที่จะยังกิจให้ถึง พร้อมด้วยความไม่ประมาท หรือบุคคลผู้เล็งเห็นประโยชน์ผู้อื่นก็สมควรแท้ที่จะยังกิจให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาท ก็หรือว่าบุคคลผู้เล็งเห็นประโยชน์ทั้งสองฝ่ายก็สมควรแท้ที่จะยังกิจให้ถึงพร้อมด้วยความไม่ประมาท, ดังนี้” (๒)

๓. อุปนิสสูตร

ว่าด้วยธรรมที่อิงอาศัยกัน

{๖๘}[๒๓] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้อยู่

เห็นอยู่ เราจึงกล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เมื่อเราไม่รู้ไม่เห็นเราก็มิได้กล่าวถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้เราเห็นอะไรเล่า ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมี เมื่อเรารู้เราเห็นว่า “รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูป เป็นดังนี้เวทนา เป็นดังนี้ ... สัญญาเป็นดังนี้ ... สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้...วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้,ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเรารู้เราเห็นอย่างนี้แล ความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายจึงมี

{๖๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อธรรมเป็นที่สิ้นไป เกิดขึ้นแล้ว ญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไปแม้ใดมีอยู่ เรากล่าวญาณแม้นั้นว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่าเป็นเหตุปัจจัยแห่งญาณในธรรมเป็นที่สิ้นไป ควรจะกล่าวได้ว่า ‘วิมุตติ ’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวแม้ซึ่งวิมุตติว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อะไรเล่า เป็นเหตุปัจจัยแห่งวิมุตติ ควรจะกล่าวได้ว่า ‘วิราคะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลายเรากล่าวแม้ซึ่งวิราคะว่ามีเหตุปัจจัย มิได้กล่าวว่าไม่มีเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุ