๔. อัญญติตถิยสูตร เล่ม ๑๖

๔. อัญญติตถิยสูตร

ว่าด้วยทุกข์ในวาทะ ๔

{๗๑}[๒๔] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระสารีบุตรครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปยังพระนครราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้มีความดำริดังนี้ว่า ‘เวลานี้ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญญเดียรถีย์ปริพาชกเถิด,,

ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์

ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยอับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ท่านพระสารีบุตรนั่งแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้กล่าวกะท่านดังนี้ว่า

{๗๒}“ดูก่อนท่านสารีบุตร มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า‘ทุกข์ตนทำเอง, มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ผู้อื่นทำให้’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ และมีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติ

ว่า ‘ทุกข์เกิดขึ้นเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำ’ ดูก่อนท่านสารีบุตร ก็ในวาทะทั้ง ๔ นี้ พระสมณโคดมกล่าวไว้อย่างไร บอกไว้อย่างไร พวกข้าพเจ้าจะพยากรณ์อย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระสมณโคดมกล่าวแล้ว จะไม่กล่าวตู่พระสมณโคดมด้วยคำไม่จริง และ

พยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญชนจะตำหนิเอาได้”

{๗๓}ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ดูก่อนท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า ‘ทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยผัสสะ

เกิดขึ้น’บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้ว ไม่กล่าวตู่พระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญชนพึงตำหนิเอาได้ด้วย

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่า ‘ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่า ‘ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณ

พราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์ผู้

เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่าทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีปัญญัติว่าทุกข์ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

ทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสียพวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

{๗๔}ท่านพระอานนท์ได้ยินพระสารีบุตรสนทนาปราศรัยกับพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นแล้ว ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ กลับจากบิณฑบาตหลังฉันภัตตาหารแล้วได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วนั่ง ณ

ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วกราบทูลถ้อยคำสนทนาปราศรัยของท่านพระสารีบุตรกับพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกนั้นทั้งหมดแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า

{๗๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดีละ ดีแล้ว อานนท์ ตามที่สารีบุตรพยากรณ์ชื่อว่าพยากรณ์โดยชอบ ดูก่อนอานนท์ เรากล่าวว่า ‘ทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยผัสสะเกิดขึ้น’ บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวแล้ว ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่องๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้

ดูก่อนอานนท์ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็น

กัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเองด้วยผู้อื่นทำให้ด้วย’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนอานนท์ ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็น

กัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ทุกข์ตนเองทำด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

ทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสียพวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้

{๗๖} ดูก่อนอานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่เวฬุวันอันเป็นสถานที่พระราชทานเหยื่อแก่กระแต ใกล้พระนครราชคฤห์นี้แหละ ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า เราครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรแล้วเข้าไปยังพระนครราชคฤห์เพื่อบิณฑบาตดูก่อนอานนท์ เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เวลานี้ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในพระนครราชคฤห์ อย่ากระนั้นเลย เราพึงเข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเถิด’

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล เราได้เข้าไปยังอารามของพวกอัญเดียรถีย์

ปริพาชก ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้น ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นเรานั่งแล้ว พวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นได้กล่าวดังนี้ว่า ‘ท่านพระโคดม มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำเอง’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ผู้อื่นทำให้’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็น

กัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ และมีสมณ

พราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ทุกข์เกิดขึ้นเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำ’ ท่านพระโคดม ก็ในวาทะทั้ง ๔ นี้ ท่านพระโคดมกล่าวไว้อย่างไร บอกไว้อย่างไร พวกข้าพเจ้าจะพยากรณ์อย่างไรจึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่ท่านพระโคดมกล่าวแล้ว จะไม่กล่าวตู่ท่านพระโคดมด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญชนจะตำหนิเอาได้,

ดูก่อนอานนท์ เมื่อพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว

เราได้กล่าวกะพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านั้นดังนี้ว่า‘ดูก่อนท่านทั้งหลายเรากล่าวว่าทุกข์เป็นของอาศัยเหตุเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยอะไรเกิดขึ้น ทุกข์อาศัยผัสสะเกิดขึ้น บุคคลผู้กล่าวดังนี้จึงจะชื่อว่าเป็นผู้กล่าวตามที่เรากล่าวแล้ว ไม่กล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง และพยากรณ์ธรรมสมควรแก่ธรรม ทั้งเป็นการคล้อยตามวาทะที่ถูกที่ควรเฉพาะเรื่อง ๆ และจะไม่พึงถึงฐานะอันวิญญูชนจะตำหนิเอาได้

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวาทะทั้ง ๔ นั้น แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์

ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเอง’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ผู้อื่นทำให้’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘ตนทำเองด้วย ผู้อื่นทำให้ด้วย’ ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย แม้ทุกข์ที่พวกสมณ

พราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ‘เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำมิใช่ผู้อื่นทำให้, ก็มีได้เพราะผัสสะเป็นปัจจัย

ดูก่อนท่านทั้งหลาย ในวาทะทั้ง ๔ นั้น ข้อที่ว่า ‘พวกสมณพราหมณ์ผู้

เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ตนทำเอง เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้,นี้มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้’ นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า ‘แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า ทุกข์

ตนเองทำด้วยผู้อื่นทำให้ด้วย เว้นผัสสะเสีย พวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้, นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้ ข้อที่ว่า “แม้พวกสมณพราหมณ์ผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่าทุกข์เกิดเองเพราะอาศัยการที่มิใช่ตนเองทำ มิใช่ผู้อื่นทำให้ เว้นผัสสะเสียพวกเขาก็ยังเสวยทุกข์ได้, นี้ก็มิใช่ฐานะที่จะมีได้”

{๗๗} ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพุทธเจ้าข้า ที่เนื้อความทั้งหมดเป็นเรื่องที่พระองค์ตรัสแล้วด้วยบท ๆ เดียว เนื้อความนี้เมื่อกล่าวโดยพิสดารจะเป็นเรื่องที่ลึกซึ้งด้วยเป็นเรื่องที่มีกระแสความอันลึกซึ้งด้วย พระพุทธเจ้าข้า”

“ดูก่อนอานนท์ ถ้าอย่างนั้น เนื้อความในเรื่องนี้ก็จงแจ่มแจ้งกะเธอ

เองเถิด,,

{๗๘} ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ ชรามรณะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้นมีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด’ ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้ว

ก็จะตอบอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ชรามรณะมีชาติเป็นเหตุ มีชาติเป็นที่ตั้งขึ้น มีชาติเป็นกำเนิด มีชาติเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า‘ท่าน

อานนท์ ก็ชาติเล่ามีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิดมีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ชาติมีภพเป็นเหตุ มีภพเป็นที่ตั้งขึ้น มีภพเป็นกำเนิดมีภพเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า‘ท่าน

อานนท์ ก็ภพเล่ามีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิดมีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ภพมีอุปาทานเป็นเหตุ มีอุปาทานเป็นที่ตั้งขึ้น มีอุปาทานเป็นกำเนิด มีอุปาทานเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์ อย่างนี้ว่า ‘ท่าน

อานนท์ ก็อุปาทานเล่ามีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิดมีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘อุปาทานมีตัณหาเป็นเหตุ มีตัณหาเป็นที่ตั้งขึ้น มีตัณหาเป็นกำเนิด มี

ตัณหาเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ท่านอานนท์ก็ตัณหาเล่ามีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า ‘ตัณหามีเวทนาเป็นเหตุ มีเวทนาเป็นที่ตั้งขึ้น มีเวทนาเป็นกำเนิด มีเวทนาเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า‘ท่าน

อานนท์ ก็เวทนาเล่ามีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิด

มีอะไรเป็นแดนเกิด, ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘เวทนามีผัสสะเป็นเหตุ มีผัสสะเป็นที่ตั้งขึ้น มีผัสสะเป็นกำเนิด มีผัสสะเป็นแดนเกิด,

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้ามีคนมาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า‘ท่าน

อานนท์ ก็ผัสสะเล่า มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นที่ตั้งขึ้น มีอะไรเป็นกำเนิดมีอะไรเป็นแดนเกิด’ ดังนี้ ข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้แล้วก็จะตอบอย่างนี้ว่า‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ผัสสะมีสฬายตนะเป็นเหตุ มีสฬายตนะเป็นที่ตั้งขึ้นมีสฬายตนะเป็นกำเนิด มีสฬายตนะเป็นแดนเกิด ดูก่อนท่านทั้งหลาย ก็เพราะผัสสายตนะ ๖ นั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหา

ดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับเพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับเป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดับ ด้วยอาการอย่างนี้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ก็จะตอบอย่างนี้ดังนี้แล” (๔)

๕. ภูมิชสูตร

ว่าด้วยสุขและทุกข์

{๗๙} [๒๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเย็นท่านพระภูมิชะออกจากที่เร้นเข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับท่านพระสารีบุตร ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกัน ไปแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ครั้นนั่งแล้วได้กล่าวกะท่านพระสารีบุตรดังนี้ว่า

“ข้าแต่ท่านสารีบุตร มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า

‘สุขและทุกข์ตนทำเอง’ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งผู้เป็นกัมมวาทีบัญญัติว่า