๘. ภิกขุสูตร เล่ม ๑๖

ก็ผัสสะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปเป็นไฉน... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเป็นไฉน คือ สังขาร ๓ ประการเหล่านี้ได้แก่ กายสังขาร ๑ วจีสังขาร ๑ จิตตสังขาร ๑ นี้เรียกว่าสังขาร เพราะอวิชชาเกิด สังขารจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสังขาร คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

{๙๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอริยสาวกรู้ทั่วถึงปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงความดับแห่งปัจจัยอย่างนี้ รู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งปัจจัยอย่างนี้ อริยสาวกนี้เราจึงเรียกว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ,บ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ, บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้, บ้าง ‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้,บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ, บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม, บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส, บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพพาน’ บ้าง” (๗)

๘. ภิกขุสูตร

ว่าด้วยชราและมรณะ

{๙๑} [๒๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใน

ธรรมวินัยนี้ย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งชรามรณะ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะ

ย่อมรู้ทั่วถึงชาติ ... ย่อมรู้ทั่วถึงภพ ... ย่อมรู้ทั่วถึงอุปาทาน ... ย่อมรู้ทั่วถึงตัณหา ... ย่อมรู้ทั่วถึงเวทนา ... ย่อมรู้ทั่วถึงผัสสะ ... ย่อมรู้ทั่วถึงสฬายตนะ.... ย่อมรู้ทั่วถึงนามรูป ... ย่อมรู้ทั่วถึงวิญญาณ ... ย่อมรู้ทั่วถึงสังขาร ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งสังขาร ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งสังขาร ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขาร

{๙๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชรามรณะเป็นไฉน คือ ความแก่ ความคร่ำคร่าความที่ฟันหลุด ความที่ผมหงอก ความที่หนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุความแก่หง่อมแห่งอินทรีย์ในหม่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่าชรา

ก็มรณะเป็นไฉน คือ ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกดับ

ความหายไป มฤตยู ความตาย ความทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ ความทิ้งซากศพไว้ ความขาดไปแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์นั้น ๆ อันนี้เรียกว่ามรณะ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชราและมรณะดังพรรณนามาฉะนี้ เรียกว่าชรา

มรณะ เพราะชาติเกิด ชรามรณะจึงเกิด เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับอริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับชรามรณะ คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายามชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ชาติเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภพเป็น

ไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุปาทานเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เวทนาเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลายก็ผัสสะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สฬายตนะเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็นามรูปเป็นไฉน ... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็วิญญาณเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังขารเป็นไฉน คือ สังขาร ๓ ประการเหล่านี้

ได้แก่ กายสังขาร ๑ วจีสังขาร ๑ จิตตสังขาร ๑ นี้เรียกว่าสังขาร เพราะอวิชชาเกิด สังขารจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ สังขารจึงดับ อริยมรรคมีองค์ ๘นี้เท่านั้นเป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความดับสังขาร คือ ความเห็นชอบ ๑ ความดำริชอบ ๑ เจรจาชอบ ๑ การงานชอบ ๑ เลี้ยงชีวิตชอบ ๑ พยายาม

ชอบ ๑ ระลึกชอบ ๑ ตั้งใจมั่นชอบ ๑

{๙๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะภิกษุย่อมรู้ทั่วถึงชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งชรามรณะอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงชาติอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงภพอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงอุปาทานอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงตัณหาอย่างนี้.... ย่อมรู้ทั่วถึงเวทนาอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงผัสสะอย่างนี้... ย่อมรู้ทั่วถึงสฬายตนะอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงนามรูปอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงวิญญาณอย่างนี้ ... ย่อมรู้ทั่วถึงสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงเหตุเกิดแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้ ย่อมรู้ทั่วถึงข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งสังขารอย่างนี้ ภิกษุนี้เราจึงเรียกว่า ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฎฐิบ้าง ‘ผู้ถึงพร้อมด้วยทัสสนะ’ บ้าง ‘ผู้มาถึงสัทธรรมนี้, บ้าง ‘ผู้เห็นสัทธรรมนี้’บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยญาณอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้ประกอบด้วยวิชชาอันเป็นเสขะ’ บ้าง ‘ผู้บรรลุกระแสแห่งธรรม’ บ้าง ‘ผู้เป็นพระอริยะมีปัญญาเครื่องชำแรกกิเลส, บ้าง ‘ผู้อยู่ชิดประตูอมตนิพพาน’ บ้าง” (๘)

๙. สมณพราหมณสูตร

ว่าด้วยเหตุความเป็นสมณะและพราหมณ์

{๙๔} [๒๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี