พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย อภิสมัยสังยุตต์ · ทสพลวรรค
๑. ทสพลสูตร ที่ ๑ เล่ม ๑๖
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๖๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๑๐ ในทสพลวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค อภิสมัยสังยุตต์ ทสพลวรรค ทสพลสูตร ที่ ๑ (ฉบับหลวง เล่ม ๑๖ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๑๖ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๒๖ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๑๖)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๑๖ หน้า ๔๐–๔๒
๓. ทสพลวรรค
๑. ทสพลสูตร
ว่าด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ สูตรที่ ๑
{๖๔} [๒๑] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอาราม ของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคต
ประกอบด้วยทศพลญาณ และจตุเวสารัชชญาณ จึงปฏิญาณฐานะอัน
องอาจ บันลือสีหนาท ในหมู่บริษัท ประกาศพรหมจักร ว่า 'รูปเป็นดังนี้
- ๑ทศพลญาณ ญาณคือพระกำลังปัญญาของพระตถาคตเจ้า ๑๐ ประการ พระญาณทั้ง ๑๐ นี้มีเฉพาะพระพุทธเจ้าเท่านั้น ไม่สาธารณ์แก่บุคคลอื่น ๆ (ม.มู.อ. ๑/๓๔๖) พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารใน ม.มู. (แปล) ๑๒/๑๔๘/๑๕๘-๑๖๓
- ๒เวสารัชชญาณ ญาณอันเป็นเหตุให้แกล้วกล้า เป็นชื่อของพระญาณที่ประกอบด้วยความโสมนัส ซึ่งเกิดขึ้นแก่พุทธเจ้าผู้ทรงพิจารณาเห็นความไม่มีความครั่นคร้ามในฐานะ ๔ (ม.มู.อ. ๑/๓๕๓) พึงดูรายละเอียดโดยพิสดารใน ม.มู. (แปล) ๑๒/๑๕๐/๑๖๓-๑๖๔
- ๓ฐานะอันองอาจ หมายถึงตำแหน่งที่ดำรงอยู่อันประเสริฐสูงสุดหรือฐานะของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดในปางก่อน ๆ อนึ่ง คำว่า องอาจ แปลจากบทบาลีว่า อาสภะ ซึ่งมีรากคำมาจากคำว่า อุสภะและคำว่า วสภะ ที่หมายถึงโคจ่าฝูงของโคจำนวนมากตั้ง ๑๐๐ ตัว ๑,๐๐๐ ตัว และ ๑๐๐ คอก ๑,๐๐๐ คอก เป็นโคที่ประเสริฐกว่าโคทั้งหมด ครอบงำปกป้องอันตรายได้รอบด้าน มีสีขาว น่าดู มีกำลังสามารถ นำภาระหนักยิ่งไปได้ โคอุสภะนั้นยืนหยัดเป็นสง่าอยู่ในตำแหน่งที่ตั้งด้วยเท้าทั้ง ๔ โดยไม่หวั่นไหว ต่อเสียงฟ้าร้องแม้ตั้งร้อยครั้ง ฉันใด พระตถาคตเจ้าทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ๑๐ ก็ฉันนั้น ประทับอยู่เด่นเป็นสง่าเหนือบริษัท ๘ ได้อย่างมั่นคงด้วยพระบาทคือเวสารัชชญาณ ๔ ประการ ไม่มีปัจจามิตรใด ๆ ในโลกหรือเทวโลกที่จะสามารถทำให้พระองค์ทรงหวั่นไหวได้ จึงชื่อว่าปฏิญญาฐานะอันองอาจ (ม.มู.อ. ๑/๓๔๗, สํ.นิ.อ. ๕๒)
- ๔บันลือสีหนาทในหมู่บริษัท ในที่นี้หมายถึงทรงเปล่งพระวาจาอย่างประเสริฐอย่างไม่เกรงกลัวภัยใด ๆ หรือทรงเปล่งพระวาจาด้วยท่าทีองอาจดุจพญาราชสีห์ กล่าวคือ สัตว์ที่ได้ชื่อว่าสีหะ (พญาราชสีห์) ก็เพราะสามารถข่มหรือทำลายสัตว์อื่น ๆ ได้ ฉันใด พระตถาคตเจ้าก็ฉันนั้น ทรง
ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ด้วยเหตุนี้ เมื่อปัจจัยนี้มีอยู่ ผลนี้ย่อมมี เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อปัจจัยนี้ไม่มีอยู่ ผลนี้ย่อมไม่มี เพราะการดับแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงดับ นั่นก็คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัยจึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับด้วยอาการดังนี้” (๑)
พระนามว่า พระสีหเจ้า เพราะทรงสามารถครอบงำโลกธรรม ๘ และทำลายหลักลัทธิของศาสดาอื่น (ปรัปวาท) ได้ พญาราชสีห์ประกอบด้วยกำลังของราชสีห์ มีความแกล้วกล้าในทุกที่ บันลือสีหนาทคือเปล่งเสียงของราชสีห์โดยปราศจากอาการขนลุกขนพอง ฉันใด แม้พระตถาคตสีหเจ้าก็ฉันนั้น ทรงประกอบด้วยทศพลญาณ ๑๐ ทรงแกล้วกล้าในท่ามกลางหมู่บริษัท ๘ คือ ขัตติยบริษัท (หมู่กษัตริย์) พราหมณบริษัท (หมู่พราหมณ์) คฤหบดีบริษัท (หมู่พ่อค้า ประชาชน) สมณบริษัท (หมู่สมณะ) จาตุมหาราชิกบริษัท (หมู่เทพขั้นต่ำ) ดาวดึงสบริษัท (หมู่เทพตั้งแต่สวรรค์ขั้นดาวดึงส์) มารบริษัท (หมู่เทพที่เป็นมารในสวรรค์ขั้นปรนิมมิตวสวัตตี) พรหมบริษัท (หมู่พรหมในพรหมโลก) ทรงบันลือสีหนาทคือเปล่งพระวาจาที่มีความวิจิตรสมบูรณ์ด้วยเทศนาหลากวิธีเป็นต้นว่า ‘รูปเป็นดังนี้’ โดยไม่ทรงมีพระอาการขนลุกขนพอง (นัย ม.มู.อ.๑/๓๔๘, สํ.นิ.อ. ๕๓)
- ๕พรหมจักร จักรอันประเสริฐ สูงสุด ยอดเยี่ยม หมายถึงธรรมจักรซึ่งจำแนกเป็น ๒ ประการ คือ (๑) ปฎิเวธญาณ พระปัญญาที่ทำให้พระองค์ตรัสรู้แจ้งอริยผล เป็นพระญาณระดับโลกุตตระที่แสดงถึงพระปัญญาคุณ (๒) เทสนาญาณ พระปัญญาที่ทรงใช้วิธีแสดงธรรมให้พระสาวกทั้งหลายสำเร็จอริยผล เป็นพระญาณระดับโลกิยะที่แสดงถึงพระกรุณาคุณ อนึ่ง ธรรมจักรคือพระญาณทั้ง ๒ นี้เรียกว่าโอรสญาณ คือเป็นพระญาณส่วนพระองค์ (ม.มู.อ.๑/๓๔๙, สํ.นิ.อ. ๕๓-๕๔)
๒. ทุติยทสพลสูตร
ว่าด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ สูตรที่ ๒
{๖๕}[๒๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี...
พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า ‘‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคต
ประกอบด้วยทศพลญาณและจตุเวสารัชชญาณ จึงปฏิญาณฐานะอันองอาจบันลือสีหนาทในหมู่บริษัท ประกาศพรหมจักรว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารเป็นดังนี้ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ด้วยเหตุนี้ เมื่อปัจจัยนี้มีอยู่ ผลนี้ย่อมมี เพราะการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงเกิดขึ้น เมื่อปัจจัยนี้ไม่มีอยู่ ผลนี้ย่อมไม่มี เพราะการดับแห่งปัจจัยนี้ ผลนี้จึงดับ นั่นก็คือ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัยจึงมีวิญญาณ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการดังนี้อนึ่ง เพราะอวิชชานั่นแหละดับโดยไม่เหลือด้วยมรรคคือวิราคะ สังขารจึงดับเพราะสังขารดับวิญญาณจึงดับ ... เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนั่นย่อมดับ ด้วยอาการดังนี้’
{๖๖} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม เรากล่าวดีแล้วอย่างนี้ ทำให้ตื้น เปิดเผยประกาศ ตัดสมณะขี้ริ้วออกแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อันกุลบุตรผู้บวช
- ๑ธรรม ในที่นี้หมายถึงปัจจยาการแห่งเบญจขันธ์ (สํ.นิ.อ. ๕๖)
- ๒สมณะขี้ริ้ว หมายถึงบุคคลทุศีลผู้เป็นดุจผ้าขี้ริ้วหรือขยะในพระศาสนา ซึ่งไม่เป็นสมณะแต่ปฏิญญาว่าเป็นสมณะ มีอาจาระและโคจรไม่เหมาะแก่ความเป็นสมณะ (นัย สํ.นิ.อ. ๕๖-๕๗)
จบ ๑. ทสพลสูตร ที่ ๑