๙. ฌานาภิญญาสูตร เล่ม ๑๖

ดูก่อนกัสสปะ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกควรกล่าวว่า ‘ผู้ประพฤติพรหม

จรรย์ถูกอันตรายแห่งพรหมจรรย์ เบียดเบียนแล้ว ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ซึ่งมีความปรารถนาเกินประมาณ ถูกความปรารถนาเกินประมาณสำหรับพรหมจรรย์เบียดเบียนแล้ว, ดูก่อนกัสสปะ บัดนี้ บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกควรกล่าวว่า‘ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ถูกอันตรายแห่งพรหมจรรย์เบียดเบียนแล้ว ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ซึ่งมีความปรารถนาเกินประมาณถูกความปรารถนาเกินประมาณสำหรับพรหมจรรย์เบียดเบียนแล้ว" (๘)

๙. ฌานาภิญญสูตร

ว่าด้วยฌานและอภิญญา

{๔๙๗}[๑๕๒] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่พระนครสาวัตถี ...

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสดังนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่เราก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจารมีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้ แม้กัสสปะจำนงอยู่ก็สงัดแล้วจากกาม สงัดแล้วจากอกุศลธรรม เข้าปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่ได้เหมือนกัน

{๔๙๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็เข้าทุติยฌานที่มีความ

ผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ก็

เข้าทุติยฌานที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก

ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่ได้เหมือนกัน

{๔๙๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ ก็มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกายเพราะปีติสิ้นไป เข้าตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข, ดังนี้อยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็เข้าจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์

ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะ

โสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ได้ แม้กัสสปะจำนงอยู่ก็เข้าจตุตถฌานที่ไม่มี

ทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขา เพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะ

โสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา เราก็เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด,ดังนี้อยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ เพราะล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวงเพราะปฏิฆสัญญาดับไป เพราะไม่ใส่ใจถึงนานัตตสัญญา กัสสปะก็เข้าถึงอากาสานัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺโต อากาโส อากาศไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๒} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เพราะล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เราก็เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะโดยมนสิการว่า ‘อนนฺตํวิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ เพราะล่วง

อากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง กัสสปะก็เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ

โดยมนสิการว่า ‘อนนุตํ วิญฺญาณํ วิญญาณไม่มีที่สุด, ดังนี้อยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๓} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง เราก็เข้าถึงอาภิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า ‘นตฺถิ กิญฺจิ

ไม่มีอะไร, ดังนี้อยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง กัสสปะก็เข้าถึงอากิญจัญญายตนะโดยมนสิการว่า‘นตุถิ กิญฺจิ ไม่มีอะไร, ดังนี้อยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๔} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง เราก็เข้าถึงเนวสัญญานากัญญายตนะอยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ เพราะล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง กัสสปะก็เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๕} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวง เราก็เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ เพราะล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะได้โดยประการทั้งปวงกัสสปะก็เข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ได้เหมือนกัน

{๕๐๖}ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็บรรลุอิทธิวิธีได้หลายประการคือ คนเดียวทำให้เป็นหลายคนก็ได้ หลายคนทำให้เป็นคนเดียวก็ได้ จะปรากฎตัวหรือหายตัว ทะลุฝา ทะลุกำแพง ทะลุภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือน

ไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงในแผ่นดินเหมือนในนํ้าก็ได้ เดินบนนํ้าไม่แตก

เหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนสกุณปักษีก็ได้ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้

อำนาจทางกายไปตลอดถึงพรหมโลกก็ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ ก็บรรลุ

อิทธิวิธีได้หลายประการ ... ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้เหมือนกัน

{๕๐๗} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็ได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือเสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลทั้งที่อยู่ใกล้ได้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ก็ได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ ทั้งที่อยู่ไกลทั้งที่อยู่ใกล้ได้เหมือนกัน

{๕๐๘} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็กำหนดรู้ใจของสัตร์อื่นของบุคคลอื่นได้ด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะก็รู้

ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราศจากโทสะก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะก็รู้ว่าจิตไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า

ก็รู้ว่าจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิตเป็นสมาธิก็รู้ว่าจิตเป็นสมาธิ หรือจิตไม่เป็น

สมาธิก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าจิตหลุดพ้น หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่ กัสสปะก็กำหนดรู้ใจของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นด้วยใจ คือ จิตมีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ ... หรือจิตไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าจิตไม่หลุดพ้น

{๕๐๙} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกชาติได้หนึ่งชาติบ้าง สองชาติบ้าง สามชาติบ้าง สี่ชาติบ้างห้าชาติบ้าง สิบชาติบ้าง ยี่สิบชาติบ้าง สามสิบชาติบ้าง สี่สิบชาติบ้าง ห้าสิบชาติบ้าง ร้อยชาติบ้าง พันชาติบ้าง แสนชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้นเราได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้นครั้นจุติจากภพนั้นแล้วได้ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพโน้นนั้นเราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีโคตรอย่างนั้น มีผิวพรรณอย่างนั้น มีอาหารอย่างนั้น เสวยสุขทุกข์อย่างนั้น ๆ มีกำหนดอายุเพียงเท่านั้น ครั้นจุติจากภพโน้นนั้นแล้วจึงได้มาเกิดในภพนี้, เราระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการ(คือวรรณะเป็นต้น)พร้อมทั้งอุเทศ(คือชื่อและโคตร)ด้วยประการฉะนี้ แม้กัสสปะเพียงจำนงอยู่กัสสปะก็ระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมาก คือ ระลึกได้ชาติหนึ่งบ้าง ... กัสสปะระลึกชาติก่อนได้เป็นอันมากพร้อมทั้งอาการพร้อมทั้งอุเทศด้วยประการฉะนี้เหมือนกัน

{๕๑๐} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพียงเราจำนงอยู่ เราก็เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ คือ รู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ว่า ‘หมู่สัตว์เหล่านี้หนอประกอบด้วยกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริตว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นมิจฉาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจมิจฉาทิฏฐิหมู่สัตว์เหล่านั้น หลังจากตายไปจึงเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ หรือว่า‘หมู่สัตว์เหล่านี้ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต ไม่ว่าร้ายพระอริยเจ้า เป็นสัมมาทิฏฐิ ยึดถือการกระทำด้วยอำนาจสัมมาทิฏฐิ หมู่สัตว์เหล่านั้นหลังจากตายไปจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ เราเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลัง จุติกำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดี ตกยาก ได้

ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ รู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตาม

กรรมได้ด้วยประการฉะนี้ แม้กัสลปะเพียงจำนงอยู่ กัสสปะก็เห็นหมู่สัตว์

ผู้กำลังจุติ กำลังอุบัติ เลว ประณีต มีผิวพรรณดี มีผิวพรรณทราม ได้ดีตกยาก ได้ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ล่วงจักษุวิสัยของมนุษย์ ... รู้ชัดซึ่งหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมได้ด้วยประการฉะนี้ได้เหมือนกัน

{๕๑๑} ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้แม้กัสสปะก็ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันหาอาสวะมิได้เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ได้เหมือนกัน” (๙)

๑๐. อุปัสสยสูตร

ว่าด้วยเหตุเกิดในสำนักภิกษุณี

{๕๑๒}[๑๕๓] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง ท่านพระมหากัสสปะอยู่ที่พระวิหารเชตวัน อารามของ

อนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ ครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะ

ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะท่านพระมหากัสสปะว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ

นิมนต์ท่านไปยังที่พำนักของภิกษุณีด้วยกันเถิด”

ท่านพระมหากัสสปะจึงกล่าวว่า “ท่านไปเถิด ท่านอานนท์ ท่านเป็นผู้มีกิจมาก มีธุระมาก”

ท่านพระอานนท์ก็พูดกับท่านพระมหากัสสปะเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “ข้าแต่

ท่านผู้เจริญ นิมนต์ท่านไปยังที่พำนักของภิกษุณีด้วยกันเถิด”

ท่านพระมหากัสสปะก็กล่าวว่า “ท่านไปเถิด ท่านอานนท์ ท่านเป็นผู้มีกิจมาก มีธุระมาก”

ท่านพระอานนท์ก็พูดกับท่านพระมหากัสสปะเป็นครั้งที่ ๓ ว่า “ข้าแต่

ท่านผู้เจริญ นิมนต์ท่านไปยังที่พำนักของภิกษุณีด้วยกันเถิด”

{๕๑๓} ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระมหากัสสปะครองอันตรวาสกแล้วถือ

บาตรจีวร มีท่านพระอานนท์เป็นปัจฉาสมณะ เข้าไปยังที่พำนักของภิกษุณี

ครั้นแล้วจึงนั่งบนอาสนะที่เขาจัดไว้ ครั้งนั้น ภิกษุณีเป็นอันมากพากัน

เข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะถึงที่นั่งพัก ครั้นแล้วจึงกราบท่านพระมหากัสสปะแล้วนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

ท่านพระมหากัสสปะได้ชี้แจงภิกษุณีเหล่านั้นผู้นั่งเรียบร้อยแล้วให้เห็น

แจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถา ครั้งนั้นแล ท่าน