๘. ฉันนสูตร เล่ม ๑๗

๘. ฉันนสูตร

ว่าด้วยพระฉันนะขอฟังธรรมของพระอานนท์

{๒๓๑} [๙๐] สมัยหนึ่ง ภิกษุผู้เป็นพระเถระหลายรูปอยู่ในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้น ท่านพระฉันนะออกจากที่เร้นในเวลาเย็น ถือลูกตาลจากวิหารหนึ่งเข้าไปอีกวิหารหนึ่ง ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า “ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดกล่าวสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดพร่ำสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรด แสดงธรรมีกถาแก่ผมอย่างที่ผมจะพึงเห็นธรรมได้ด้วยเถิด”

{๒๓๒} เมื่อพระฉันนะกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายได้กล่าวกะท่านพระฉันนะว่า “ดูก่อนท่านฉันนะ รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา เวทนาเป็นอนัตตา สัญญาเป็นอนัตตา สังขารทั้งหลายเป็นอนัตตา วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา”

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะได้เกิดความคิดดังนี้ว่า “แม้เราเองก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘รูปไม่เที่ยง … วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา … วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ถึงเมื่อเป็นเช่นนี้ จิตของเราก็ยังไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่หลุดพ้น ในธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในวิราคะ ในนิโรธ ในนิพพาน ความสะดุ้งและอุปาทานยังเกิดขึ้น ใจก็ถอยกลับอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเป็นเช่นนี้ อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ ผู้ที่เห็นธรรมอยู่ย่อมไม่มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราอย่างที่เราจะพึงเห็นธรรมได้”{๒๓๓} ลำดับนั้นเอง ท่านพระฉันนะได้มีความคิดว่า “ท่านพระอานนท์นี้ พำนักอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ท่านพระอานนท์เป็นผู้ที่พระศาสดา

ทรงสรรเสริญแล้วและเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายผู้เป็นผู้รู้ก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์ย่อมสามารถที่จะแสดงธรรมอย่างที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ ทั้งเราก็มีความคุ้นเคยในท่านพระอานนท์อยู่มาก อย่ากระนั้นเลย เราควรเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่พำนักเถิด”

ลำดับนั้น ท่านพระฉันนะเก็บเสนาสนะแล้ว ถือบาตรจีวรเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่พำนัก ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ได้ปราศัยกับท่านพระอานนท์ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ สมัยหนึ่งผมอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน ใกล้พระนครพาราณสี ครั้งนั้นผมออกจากที่พักผ่อนในเวลาเย็น ถือลูกดาลจากวิหารหนึ่งเข้าไปอีกวิหารหนึ่ง ได้กล่าวกะภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายว่า ‘ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดกล่าวสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดพร่ำสอนผมด้วย ขอท่านพระเถระทั้งหลายได้โปรดแสดงธรรมีกถาแก่ผมอย่างที่ผมจะพึงเห็นธรรมได้ด้วยเถิด’เมื่อผมกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลายได้กล่าวกะผมว่า ‘ดูก่อนท่านฉันนะ รูปไม่เที่ยง … วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา … วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา’ ดังนี้

ดูก่อนอาวุโส ผมนั้นได้เกิดความคิดดังนี้ว่า ‘แม้เราเองก็มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า รูปไม่เที่ยง … วิญญาณไม่เที่ยง รูปเป็นอนัตตา … วิญญาณเป็นอนัตตา สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา ถึงเมื่อเป็นเช่นนี้ จิตของเราก็ยังไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่หลุดพ้นในธรรมเป็นที่ระงับสังขารทั้งปวง ในการสละคืนอุปธิทั้งปวง ในความสิ้นตัณหา ในวิราคะ ในนิโรธ ในนิพพาน ความสะดุ้งและอุปทานยังเกิดขึ้น ใจก็ถอยกลับอย่างนี้ว่า ‘เมื่อเป็นเช่นนี้ อะไรเล่าเป็นอัตตาของเรา’ ผู้ที่เห็นธรรมอยู่ย่อมไม่มีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘ใครหนอจะแสดงธรรมแก่เราอย่างที่เราจะพึงเห็นธรรมได้’

ดูก่อนอาวุโส ต่อจากนั้นผมได้มีความคิดว่า ‘ท่านพระอานนท์นี้พำนักอยู่ที่โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ท่านพระอานนท์เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญแล้วและเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลายผู้เป็นวิญญูชนก็ยกย่อง ท่านพระอานนท์ย่อมสามารถที่จะแสดงธรรมอย่างที่เราจะพึงเห็นธรรมได้ ทั้งเราก็มีความคุ้นเคยในท่านพระอานนท์อยู่มาก อย่ากระนั้นเลย เราควรเข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่เถิด’ ดังนี้

ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดสั่งสอนผมด้วย ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดพร่ำสอนผมด้วย ขอท่านพระอานนท์ได้โปรดแสดงธรรมีกถาแก่ผมอย่างที่ผมจะพึงเห็นธรรมได้ด้วยเถิด”

{๒๓๔} ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “แม้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกผมก็เริ่มดีใจกับท่านพระฉันนะแล้ว ท่านพระฉันนะได้ทำให้เรื่องนั้นแจ่มแจ้งแล้ว ทำลายตะปูตรึงใจได้แล้ว ท่านจงเงี่ยโสตลงฟังเถิด ท่านเป็นผู้สมควรที่จะรู้แจ้งธรรมได้”

ลำดับนั้น ด้วยคำพูดเพียงเท่านั้นเอง ความปีติและความปราโมทย์อย่างใหญ่หลวงได้เกิดขึ้นแก่ท่านพระฉันนะแล้วด้วยคิดว่า “เราเป็นผู้สมควรที่จะรู้แจ้งธรรมได้”

ท่านพระอานนท์ได้กล่าวว่า “ท่านฉันนะ ผมได้สดับคำนี้มาต่อเบื้องพระพักตร์ รับมาแล้วต่อเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้าที่ตรัสสั่งสอนภิกษุกัจจานโคตรอยู่ว่า ‘ดูก่อนกัจจานะ โลกนี้โดยมากอาศัยส่วน ๒ ส่วน คือ ความมี ๑ ความไม่มี ๑ ก็เมื่อบุคคลเห็นเหตุเกิดขึ้นแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่ ความไม่มีในโลกก็จะไม่มี เมื่อบุคคลเห็นความดับแห่งโลกด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอยู่ ความมีในโลกก็จะไม่มี ดูก่อนกัจจานะ โลกนี้โดยมากยังพัวพันด้วยความเข้าถึง ความถือมั่น และความยึดมั่นอันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิต แต่อริยสาวกย่อม

ไม่เข้าถึง ไม่ถือมั่น ไม่ยึดมั่นซึ่งความเข้าถึงและความถือมั่นโลกนั้นอันเป็นที่ตั้ง ที่ยึดมั่น ที่นอนแนบแห่งจิตว่า อัตตาของเราย่อมไม่เคลือบแคลง ไม่สงสัยว่า ‘ทุกข์เท่านั้นเมื่อจะเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้น ทุกข์เท่านั้นเมื่อจะดับ ย่อมดับ’ อริยสาวกนั้นย่อมมีญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้ได้โดยไม่ต้องเชื่อผู้อื่นเลย ดูก่อนกัจจานะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ชื่อว่าสัมมาทิฏฐิ ดูก่อนกัจจานะ ความเห็นว่า ‘สิ่งทั้งปวงมีอยู่’ นี้เป็นส่วนที่สุดโต่งข้างที่ ๑ ความเห็นว่า ‘สิ่งทั้งปวงไม่มี’ นี้เป็นส่วนที่สุดโต่งข้างที่ ๒ ตถาคตแสดงธรรมโดยสายกลางไม่เฉียดใกล้ที่สุดโต่งทั้งสองข้างนั้นว่า ‘เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย

จึงมีสังขาร เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ … เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวล นี้ย่อมเกิดมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ เพราะอวิชชานั่นแลดับไม่เหลือด้วยวิราคะ สังขารจึงดับ เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ … เป็นอันว่ากองทุกข์ทั้งมวลนี้ย่อมดัับได้ด้วยประการอย่างนี้’ ดังนี้”ท่านพระฉันนะกล่าวว่า “ท่านอานนท์ ท่านเหล่าใดมีการกล่าวสอนอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้อนุเคราะห์ ผู้มุ่งประโยชน์ ผู้กล่าวสอน ผู้พร่ำสอนเพื่อนร่วมพรหมจรรย์ทั้งหลาย ก็แลผมเองเข้าถึงธรรมได้แล้วเพราะฟังธรรมเทศนานี้ของท่านอานนท์”

๙. ราหุลสูตร

ว่าด้วยการรู้การเห็นที่ไม่ให้มีอหังการมมังการ

{๒๓๕} [๙๑] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล ท่านพระราหุลเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อบุคคลรู้เห็นอย่างไรหนอ จึงจะไม่มีอหังการ มมังการ และมานานุสัยในกายที่มีวิญญาณนี้และในนิมิตทั้งปวงภายนอก”